Được viết giữa bệnh tật và nợ nần, bản Concerto cho clarinet của Mozart vẫn đem lại cảm giác thanh cao, niềm vui và một lời từ biệt đầy xúc động qua nhiều thế kỷ.
Tác giả: Tianyue Ma, The Epoch Times, ngày 29/8/2026, cập nhật 5/9/2026. Những nhận xét về âm nhạc trong bài là cảm nhận của tác giả.
Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791) đạt thành công lớn và nổi tiếng từ thời thơ ấu, nhưng khi trưởng thành lại có lối sống khó duy trì lâu dài. Ở tuổi 35, sức khỏe ông suy giảm; khán giả Vienna đã xa rời ông. Thần đồng một thời lâm vào cảnh bệnh tật và nợ nần.
Tuy vậy, giữa khó khăn, những năm cuối đời lại đánh dấu một đỉnh cao sáng tạo, với những tác phẩm tinh tế và được yêu thích bậc nhất. Âm nhạc ấy không sa vào tuyệt vọng mà đem lại sự nâng đỡ tinh thần và niềm vui. Franz Schubert từng nói về các sáng tác của Mozart rằng trong bóng tối cuộc đời, chúng cho thấy một ánh sáng, một khoảng trời xa trong trẻo và đẹp đẽ, từ đó con người tìm thấy niềm tin cùng hy vọng.
Một tình bạn và một nhạc cụ mới
Ngày 7/10/1791, Mozart hoàn thành bản Concerto cho clarinet. Đây là tác phẩm thuần khí nhạc lớn cuối cùng của ông, về sau được gọi là “khúc thiên nga”. Ông viết bản concerto cho nghệ sĩ clarinet Anton Stadler, một người cùng hội Tam Điểm mà ông kết bạn trong những buổi chơi bạc và billiard.
Theo bài viết, một người chị em gái của vợ Mozart từng mô tả Stadler là một trong những người bạn giả dối, âm thầm lợi dụng nhà soạn nhạc và chỉ có ích trong việc mua vui ở bàn chơi.
Nhưng dù danh tiếng cá nhân của Stadler có thể gây nghi ngại, tài nghệ của ông thì không. Giới phê bình và khán giả đều ca ngợi âm sắc và kỹ thuật điêu luyện của ông.
Thời ấy, clarinet còn tương đối mới, có âm vực hạn chế và âm sắc chưa đồng đều. Stadler tìm cách cải tiến, hợp tác với nhà chế tác nhạc cụ Theodor Lotz để mở rộng âm vực xuống thấp và làm âm thanh cân bằng hơn. Nhạc cụ mới ra đời ngày nay được gọi là basset clarinet.
Mozart say mê chất giọng độc đáo ấy và cuối cùng viết bản Concerto cho clarinet dành cho nhạc cụ này. Những giai điệu của tác phẩm phô bày âm vực rộng khác thường của nó.
Hai tháng sau khi hoàn thành bản concerto, Mozart qua đời. Nhà soạn nhạc từng khiêu vũ cùng giới quý tộc, chỉ huy cho các vị vua và dạy nhạc cho công chúa được an táng trong một huyệt mộ không có dấu riêng. Dù chỉ có một tang lễ bình thường, ông để lại kho tác phẩm phi thường, những minh chứng có sức lay động rộng khắp về tinh thần và sự kỳ diệu của con người.
Vẻ đẹp của chương Adagio
Nhiều thế kỷ sau, chương Adagio của bản concerto vẫn là một trong những giai điệu Mozart dễ nhận ra nhất, kết nối nhạc cổ điển với văn hóa đại chúng hiện đại. Trong bộ phim Hollywood Out of Africa, chương nhạc đi cùng những khung cảnh châu Phi rộng lớn và bầu không khí lãng mạn. Diễn xuất của Meryl Streep cùng Robert Redford góp phần biến tác phẩm thành hình ảnh điện ảnh của cái đẹp, nỗi khao khát và hoài niệm.
Vượt ra ngoài danh tiếng trên màn bạc, chiều sâu cảm xúc của chương nhạc được cảm nhận rõ nhất qua biểu diễn. Trong bản thu được bài nguồn giới thiệu, Sabine Meyer chơi Adagio bằng basset clarinet, bắt đầu ở mốc 12 phút 22 giây.
Chương nhạc không có kỹ thuật phô trương hay cao trào cực độ, mà gồm những câu nhạc kéo dài, lướt trên phần đệm thưa thoáng của dàn nhạc. Giai điệu giản dị mở đầu của basset clarinet chuyển quãng liền mạch, có phẩm chất gần với giọng hát.
Sau chủ đề đầu tiên, clarinet và dàn nhạc bắt đầu đối thoại ở mốc 13 phút 19 giây. Nhưng hòa âm trì hoãn việc giải quyết, khiến người nghe cảm thấy âm nhạc không ngừng vươn lên.
Phần giữa, từ mốc 14 phút 12 giây, mang tính chất như một điệu múa. Giai điệu nằm ở vùng âm trầm nhất của nhạc cụ rồi vươn lên những quãng cao. Theo cảm nhận của tác giả, Mozart tạo ra nhiều giọng khác nhau: giọng nữ cao ở 14 phút 27 giây, sắc giọng trầm ở 14 phút 56 giây và giọng nam cao ở 15 phút 11 giây. Dù khai thác sự rộng mở của âm vực, ông vẫn duy trì chất trữ tình tuôn chảy.
Khi phần giữa tương phản kết thúc, chất liệu mở đầu trở lại ở mốc 16 phút 6 giây, lần này thân mật hơn. Nhịp điệu chậm và âm lượng nhỏ hơn; khoảng lặng trở thành một phần của biểu cảm âm nhạc.
Nhưng Mozart liên tục lẩn tránh kết thúc. Sau một cử chỉ tưởng như khép lại thật lớn ở mốc 18 phút 13 giây, âm nhạc bất ngờ thu mình vào tĩnh lặng. Những nét nhạc xuất hiện dường như lơ lửng ngoài thời gian, tựa chính Mozart đang nói.
Đến những âm thanh cuối, theo cách diễn tả của tác giả, Mozart vẫn chưa muốn buông tay: basset clarinet còn tiếp tục ngân lên khi dàn nhạc đã im tiếng, ở mốc 18 phút 40 giây.
Tianyue Ma là nghệ sĩ clarinet sống tại New York.
Nguồn: The Epoch Times.