Tên gọi và truyền thống thờ Quan Âm
Theo bài viết của VietNamNet ngày 19/10/2026, chùa Bổ Đà hiện thuộc phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh; địa chỉ hành chính trước đây là xã Tiên Sơn, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Nằm dưới chân núi Phượng Hoàng, ngôi chùa có lối đi lát đá, hàng tre và những bức tường đất tạo nên không gian yên tĩnh. Câu phương ngôn dân gian “Nam Hương Tích, Bắc Bổ Đà” gợi vị trí của Bổ Đà trong tín ngưỡng thờ Quan Thế Âm ở miền Bắc.
Tên Bổ Đà có nhiều cách giải thích. Một ý kiến liên hệ với Phổ Đà, tên gọi gợi nơi trụ xứ của Quan Thế Âm trong truyền thống Phật giáo; những ý kiến khác liên hệ với chữ Phật Đà hoặc địa danh núi Bổ Đà. Chưa nên xem một cách giải thích là kết luận duy nhất. Tương truyền, một người tiều phu hiếm muộn được báo mộng, sau đó dựng am thờ Quan Âm để tạ ơn. Đây là huyền thoại dân gian, phản ánh mong cầu bình an và con cái, không phải ghi chép lịch sử đã được kiểm chứng.
Chốn tu học và đạo lý báo ân
Bên cạnh tín ngưỡng của người đến lễ chùa, Bổ Đà là một cơ sở tu học của Thiền phái Lâm Tế. Cục Di sản văn hóa ghi nhận chùa từng là nơi các vị tổ sư giảng pháp, đào tạo tăng đồ và san khắc kinh Phật. VietNamNet cho biết từ đầu thế kỷ XVIII, dưới sự mở mang của vị trụ trì Phạm Kim Hưng, chùa phát triển thành một trung tâm quan trọng của dòng thiền này.
Tên gọi Tứ Ân tự gắn với đạo lý nhớ bốn ân lớn trong Phật giáo: cha mẹ, Tam bảo, quốc gia và chúng sinh, theo cách giải thích được bài nguồn nêu. Điều đó đặt việc tu học trong quan hệ với gia đình và cộng đồng. VietNamNet cũng mô tả sự hiện diện của những yếu tố Trúc Lâm, Nho giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian tại khu di tích, một dấu ấn của sự giao thoa truyền thống trong đời sống tôn giáo Việt Nam.
Mộc bản và vườn tháp
Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa cho biết chùa lưu giữ 1.935 mộc bản kinh Phật. Bộ mộc bản gồm 18 bộ kinh sách chính; niên đại sớm nhất được cơ quan này xác định từ năm 1744, các bản khác kéo dài đến những năm 1930. Năm 2017, mộc bản chùa Bổ Đà được công nhận là bảo vật quốc gia; lễ đón nhận quyết định được tổ chức năm 2018. Các con số và mốc năm này dựa trên hồ sơ di sản, thay vì suy từ tuổi chung của ngôi chùa.
Mộc bản là những tấm gỗ khắc ngược chữ để in kinh sách. Kho kinh của Bổ Đà có nội dung về Quan Thế Âm, giới luật và nhiều bộ kinh Phật giáo khác. Chúng ghi lại công việc biên soạn, san khắc, truyền bá kinh điển qua nhiều đời, đồng thời là tư liệu để nghiên cứu lịch sử Phật giáo ở Kinh Bắc.
Vườn tháp của chùa là nơi lưu dấu nhiều thế hệ tăng ni. Theo VietNamNet, tháp mộ của tăng và ni có những dấu hiệu tạo hình khác nhau trên đỉnh. Khu di tích còn giữ các pho tượng gỗ và lối kiến trúc “nội thông ngoại bế”: các không gian bên trong nối với nhau, còn phía ngoài được bao bọc bởi tường đất và tre. Cục Di sản văn hóa cho biết chùa Bổ Đà được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo quyết định ngày 22/12/2016.
Trong đời sống hôm nay, những hiện vật và nếp kiến trúc ấy cho người đến chùa cơ hội tìm hiểu cả tín ngưỡng dân gian lẫn việc tu học, in kinh của những người đi trước. Bảo tồn Bổ Đà vì vậy liên quan đến công trình, mộc bản và cả cách những câu chuyện được kể lại đúng như truyền thống của chúng.
Nguồn: VietNamNet, Thái An, ngày 19/10/2026; Cục Di sản văn hóa, hồ sơ chùa Bổ Đà; Cục Di sản văn hóa, thông tin về bảo vật quốc gia mộc bản. DKN.TV tổng hợp, biên tập độc lập.