Khổng Tử nói: “Đức không tu dưỡng, học không giảng tập, nghe điều nghĩa mà không chuyển theo, điều không tốt mà không sửa đổi — đó là những điều ta lo”.
Luận Ngữ, thiên Thuật Nhi, thứ bảy.
Bốn điều lo và việc tu dưỡng bản thân
Ở chương trước, Khổng Tử nhắc tới ba việc: “Lặng lẽ ghi nhớ, học không chán, dạy người không mỏi”. Ta đã làm được bao nhiêu? Đó không phải lời tự khiêm, cũng không phải tự đề cao, mà là tự hỏi, bởi theo Phó Bội Vinh, Khổng Tử cho rằng việc theo đuổi ba điều này không bao giờ có điểm kết thúc.
Tiếp nối chương trước, chương này nói tới bốn điều Khổng Tử thường lo: đức không tu dưỡng, học không giảng tập, nghe điều nghĩa mà không chuyển theo, điều không tốt mà không sửa đổi. Ông nhiều lần nhắc tới những điều ấy trong các hoàn cảnh khác nhau. Chẳng hạn: “Có lỗi thì đừng ngại sửa” và “Có lỗi mà không sửa, đó mới là lỗi”.
Phần Văn Ngôn Truyện của quẻ Càn trong Kinh Dịch viết: “Quân tử lấy việc tiến đức, tu nghiệp làm trọng”. Phần Tượng Truyện của quẻ Ích viết: “Quân tử thấy điều thiện thì chuyển theo, có lỗi thì sửa”.
Người quân tử cần “nhật tân”, mỗi ngày đổi mới. Làm thế nào đạt được? Điểm cốt yếu là không để xảy ra việc không tu, không giảng, không chuyển theo điều nghĩa, không sửa lỗi. Trong bốn điều lo, tu dưỡng đạo đức là mục tiêu và sự theo đuổi chung — chính là tu sửa bản thân. Ba điều còn lại, giảng tập việc học, chuyển theo điều nghĩa và sửa lỗi, là những nội dung cụ thể hơn.
Câu chuyện Tề Hoàn Công và phế tích Quách thị
Nói tới chuyển theo điều nghĩa và sửa lỗi, tác giả liên tưởng tới một câu chuyện trong Tân Tự do Lưu Hướng thời Tây Hán biên soạn.
Xưa, Tề Hoàn Công đi ra vùng ngoại ô, thấy phế tích thành Quách thị của một nước đã mất, bèn hỏi một người nông dân: “Vì sao Quách thị trở thành phế tích?”
Người nông dân đáp: “Vì Quách thị tôn trọng người tốt và ghét người xấu”.
Tề Hoàn Công nói: “Tôn trọng người tốt, ghét người xấu là phẩm hạnh tốt. Vì sao lại trở thành phế tích?”
Người nông dân nói một câu nổi tiếng: “Yêu điều thiện mà không thực hành được, ghét điều ác mà không loại bỏ được, vì thế thành phế tích”. Đại ý là Quách thị tôn trọng người tốt nhưng không sử dụng họ, ghét người xấu nhưng lại không khiến họ rời đi.
Trong Tân Luận, Hoàn Đàm thời Đông Hán giải thích thêm: những người tốt biết mình được coi trọng nhưng không được dùng sẽ oán trách; những người xấu bị xem nhẹ và không được đối xử tốt sẽ căm ghét. Đã kết oán với người tốt, kết thù với người xấu, liệu có thể không diệt vong?
Tề Hoàn Công trở về kể chuyện cho Quản Trọng. Quản Trọng hỏi: “Người ấy là ai?” Hoàn Công đáp: “Không biết”. Quản Trọng nói: “Ngài cũng là một Quách thị vậy”.
Từ bài học xưa đến việc sửa mình
Nếu thực sự có câu chuyện này về Tề Hoàn Công, thì đạo lý về con người và việc trị nước mà nó nêu ra cũng làm sáng tỏ điều Khổng Tử nói. Đằng sau hai điều “nghe điều nghĩa mà không chuyển theo, điều không tốt mà không sửa đổi” là những bài học lịch sử sâu sắc.
Khổng Tử “tin và yêu thích điều xưa”, đồng thời thông qua việc thuật lại, đưa những bài học ấy vào sự tu dưỡng cá nhân, việc giảng dạy và truyền thừa văn hóa.
Nỗi lo của Khổng Tử thật sâu sắc!
Tài liệu tham khảo chính của bài nguồn
- Luận Ngữ chú sớ, bản Thập tam kinh chú sớ có chấm câu, Lý Học Cần chủ biên, Nhà xuất bản Đại học Bắc Kinh.
- Luận Ngữ tập chú, Chu Hy, trong Tứ thư chương cú tập chú.
- Tứ thư trực giải, Trương Cư Chính, Nhà xuất bản Cửu Châu.
- Luận Ngữ chính nghĩa, Lưu Bảo Nam thời Thanh.
- Luận Ngữ thuyết, Trình Đình Tộ thời Thanh.
- Luận Ngữ tân giải, Tiền Mục, Nhà xuất bản Tam Liên.
- Luận Ngữ dịch chú, Dương Bá Tuấn, Trung Hoa Thư Cục.
- Luận Ngữ kim chú kim dịch, Mao Tử Thủy chú dịch, Nhà xuất bản Hữu Nghị Trung Quốc.
- Luận Ngữ tam bách giảng, Phó Bội Vinh, Nhà xuất bản Liên Hợp Bắc Kinh.
- Luận Ngữ dịch chú, Kim Lương Niên, Nhà xuất bản Cổ Tịch Thượng Hải.
- Luận Ngữ bản giải, bản sửa đổi, Tôn Khâm Thiện, Nhà xuất bản Tam Liên.
- Luận Ngữ kim độc, Lý Trạch Hậu, Trung Hoa Thư Cục, 2015.
- Thiên hạ quy nhân — Vương Mông nói về Luận Ngữ.
- Luận Ngữ giảng yếu, Lý Bỉnh Nam, Nhà xuất bản Văn Nghệ Trường Giang.
- Khi tài tử gặp Luận Ngữ, Tứ thư ngộ của Trương Đại thời Minh, Phùng Ninh Ninh dịch, Trung Hoa Thư Cục, 2020.
- Luận Ngữ ngộ giải khám chính, Cao Thượng Cử chủ biên, Nhà xuất bản Văn Hiến Khoa Học Xã Hội, Bắc Kinh, 2016.
- Luận Ngữ tân chú tân dịch, Dương Phùng Bân, Nhà xuất bản Đại học Bắc Kinh, 2016.
- Luận Ngữ nghiên độc, Tưởng Thiệu Ngu, Nhà xuất bản Trung Tây Thượng Hải, 2018.
Theo Tiết Trì (薛驰), Đại Kỷ Nguyên tiếng Trung, “Luận Ngữ nói (143): Bốn điều lo của Khổng Tử”, công bố ngày 8/10/2026. Bản dịch đầy đủ nội dung chính.