
Vật liệu hiện đại có thể giúp giải đáp cách người La Mã xử lý một số vật liệu từ nhiều thế kỷ trước. Sau các nghiên cứu về bê tông La Mã tự hàn gắn vết nứt, một dự án tại Đại học Sheffield, Anh, đã tái tạo được hiệu ứng quang học nổi tiếng của cốc Lycurgus. Hiện vật thủy tinh từ thế kỷ IV này có màu xanh ngọc khi ánh sáng phản xạ từ bề mặt và màu đỏ ruby khi ánh sáng xuyên qua thành cốc.
Một chiếc cốc, hai màu
Cốc Lycurgus khoảng 1.600 năm tuổi, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Anh, thuộc loại cốc thủy tinh có lớp trang trí nổi như một chiếc lồng bao quanh thành cốc. Các hình chạm kể tích vua Lycurgus xứ Thrace bị dây nho quấn giữ trong thần thoại Hy Lạp. Theo Đại học Sheffield, màu sắc, kỹ thuật tạo hình và tình trạng bảo tồn hiếm có đã giúp chiếc cốc được một hội đồng nghệ sĩ và chuyên gia bảo tồn xếp vào danh sách bảy kỳ quan thủy tinh năm 2022.
Những món đồ như vậy có thể từng xuất hiện trong các dịp đặc biệt. Walker Larson, tác giả bài viết trên The Epoch Times, dẫn một bức thư được gán cho hoàng đế Hadrian, trong đó người viết gửi những chiếc cốc có thể đổi màu và đề nghị dùng chúng trong các bữa tiệc ngày lễ. Việc quy tác giả của bức thư vẫn được trình bày như một dẫn tích.
Từ thành phần cổ đến công thức có thể lặp lại
Nhiều nỗ lực trước đây chỉ tái tạo được một phần hiệu ứng. Quản lý dự án Christina Metcalfe giao cho nhóm Đại học Sheffield thử chế tạo loại thủy tinh này cho chương trình LightFest năm 2025. Kỹ thuật viên Lisa Hollands, người đã nghiên cứu và làm việc với thủy tinh hơn 25 năm, nhận thấy việc cho hạt nano vào mẻ thủy tinh chỉ là một phần của bài toán.
Nhóm dựa vào thông tin phân tích một mảnh thủy tinh gốc và tham vấn Caroline Jackson, chuyên gia về thủy tinh La Mã. Họ chọn loại thủy tinh nền gần với vật liệu cổ rồi thêm một lượng nhỏ vàng và bạc. Hollands thử các tổ hợp nguyên liệu, loại lò và mức oxy khác nhau, giới hạn nguyên liệu ban đầu trong phạm vi người La Mã có thể tiếp cận. Cách làm chính xác của thợ thủy tinh cổ vẫn chưa được biết.
Các hạt kim loại có kích thước nhỏ hơn bước sóng ánh sáng, nên kích thước và hình dạng hạt làm thay đổi cách chúng hấp thụ và tán xạ ánh sáng. Ở mẫu Sheffield, khi nguồn sáng ở sau vật liệu, các thành phần xanh lam và xanh lục bị suy giảm mạnh hơn, tạo màu đỏ khi nhìn ánh sáng truyền qua. Với ánh sáng chiếu từ phía người quan sát, ánh sáng tán xạ về phía mắt tạo màu xanh ngọc. Đó là hai cách quan sát cùng một loại vật liệu.
Từ lò thử nghiệm đến phòng trưng bày
Sau lần trình diễn ban đầu tại LightFest, nhóm mời nghệ sĩ thủy tinh Elliot Walker, người thắng mùa thứ hai của chương trình Blown Away, làm một tác phẩm đương đại từ vật liệu do xưởng Sheffield nấu. Walker giữ liên hệ với câu chuyện Lycurgus và kết hợp ý tưởng từ tượng Atlas Farnese, thay quả cầu bằng một chiếc cốc. Một chi tiết thủy tinh thổi giúp người xem quan sát hiệu ứng dưới các hướng chiếu sáng khác nhau.
Đại học Sheffield giới thiệu tác phẩm trong chương trình Festival of the Mind tại Millennium Gallery từ ngày 6 đến 15/11/2026. Theo trường, tác phẩm sau đó sẽ được trưng bày lâu dài tại Bảo tàng Thủy tinh Turner. Công trình kết hợp hóa học vật liệu với kỹ thuật thủ công, đồng thời cho thấy vì sao một chiếc cốc La Mã vẫn có thể đặt ra câu hỏi cho các phòng thí nghiệm hiện đại. Hollands đùa rằng nếu nhìn bà thử nghiệm, những người thợ xưa có lẽ sẽ ngạc nhiên vì bà phải tìm cách làm lại từ đầu.
Nguồn: Walker Larson, The Epoch Times. Đối chiếu Đại học Sheffield, hồ sơ triển lãm và hướng dẫn hiện vật của Bảo tàng Anh.
