
Nghiên cứu cho thấy vận động thường xuyên có thể cải thiện sức khỏe động mạch, trong khi giấc ngủ tốt cũng giúp điều hòa phản ứng viêm. Cả hai có thể mang lại lợi ích cho tim mạch thông qua tác động lên hệ miễn dịch.
Một nghiên cứu kéo dài một năm so sánh tác động của vận động và một loại thuốc giảm cân lên sức khỏe động mạch. Theo bài nguồn, nhóm vận động cải thiện độ dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh và chỉ số viêm mạch máu, trong khi nhóm dùng thuốc giảm cân không ghi nhận thay đổi tương tự.
Nghiên cứu công bố trên Nature Metabolism cung cấp thêm manh mối về cách vận động ảnh hưởng đến tim mạch. Một hướng nghiên cứu khác là giấc ngủ và vận động tác động thế nào đến tế bào miễn dịch trong tủy xương, từ đó thay đổi mức độ viêm mạch máu.
Những phát hiện này nhắc rằng sức khỏe tim mạch không chỉ liên quan đến cholesterol. Hoạt động thể chất, giấc ngủ và trạng thái của hệ miễn dịch cũng đóng vai trò quan trọng.
Tác giả nhận xét rằng ngay cả nhiều bác sĩ có thể cũng chưa biết những nguyên lý này, và chương trình trường y chưa từng giảng dạy các cơ chế ấy. Dưới đây là phần phân tích các dữ liệu liên quan của tác giả.
Các dòng tế bào trong tủy xương: yếu tố âm thầm thúc đẩy bệnh tim
Câu chuyện bắt đầu tại một nơi không dễ liên hệ với bệnh tim: tủy xương.
Tủy xương là mô xốp bên trong xương, chịu trách nhiệm sản xuất tế bào máu. Bình thường, các tế bào gốc tạo máu và thế hệ con cháu khác nhau của chúng cùng duy trì quá trình sản xuất tế bào máu ổn định.
Tuy nhiên, theo thời gian, một dòng tế bào có thể xuất hiện đột biến ngẫu nhiên và dần chiếm ưu thế, lấn át tế bào lân cận, tạo ra ngày càng nhiều tế bào hậu duệ mang cùng đột biến. Hiện tượng này hình thành những dòng tế bào có chung nguồn gốc trong tủy xương. Các nhà khoa học gọi đó là tạo máu dòng vô tính, hay clonal hematopoiesis. “Dòng vô tính” ở đây chỉ nhóm tế bào bắt nguồn từ cùng một tế bào; “tạo máu” là quá trình sản xuất tế bào máu.
Các dòng tế bào ấy không đồng nghĩa với ung thư, nhưng có ý nghĩa đối với tim mạch. Một số dòng có thể mang tính chất thúc đẩy viêm. Chúng không chỉ ở trong tủy xương mà còn đi vào mạch máu, tham gia phản ứng viêm ở thành động mạch và thúc đẩy xơ vữa: mảng bám tích tụ khiến động mạch hẹp và cứng; khi mảng bám vỡ có thể hình thành cục máu đông, gây nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.
Nghiên cứu liên quan đăng trên Nature cho thấy tạo máu dòng vô tính có liên quan đáng kể với phản ứng viêm tăng và nguy cơ xơ vữa động mạch cao hơn. Hiện tượng này phổ biến hơn khi tuổi tăng.
Không phải mọi dạng tạo máu dòng vô tính đều có cùng nguy cơ, cũng không phải mọi người mang đột biến đều mắc bệnh tim mạch. Nhưng ngoài các chỉ dấu truyền thống như cholesterol, cần chú ý đến chỉ dấu tế bào viêm. Các nhà nghiên cứu cũng bắt đầu xem xét liệu lối sống có thể tác động lên những quần thể tế bào liên quan đến viêm hay không.
Vận động và giấc ngủ tác động đến tế bào viêm như thế nào?
Nghiên cứu quy mô lớn ở người: hoạt động thể chất có liên quan đến tạo máu dòng vô tính
Các nhà nghiên cứu tổng hợp dữ liệu của hơn 90.000 người từ UK Biobank và Chương trình Nghiên cứu All of Us của Mỹ. Nghiên cứu sử dụng thiết bị đeo để đo hoạt động thể chất thay vì dựa vào người tham gia tự báo cáo, tạo cơ sở khách quan hơn cho phân tích mối liên quan.
Theo bài nguồn, hoạt động thể chất cường độ vừa đến mạnh có liên quan đáng kể với tỷ lệ tạo máu dòng vô tính thấp hơn, và mối liên quan nhất quán ở nam, nữ cùng hai cơ sở dữ liệu.
Dù nghiên cứu quan sát không thể chỉ dựa vào tương quan để chứng minh vận động trực tiếp làm giảm các dòng tế bào đột biến — người tập thường xuyên có thể có những thói quen tốt khác, vóc dáng gọn hơn và sức khỏe tốt hơn — mối liên quan vẫn tồn tại sau khi điều chỉnh các yếu tố như cân nặng. Điều này gợi ý rằng khác biệt về trọng lượng có thể không giải thích toàn bộ kết quả.
Việc vận động có thể chọn lọc loại bỏ tế bào bất lợi hay không vẫn cần nghiên cứu thêm. Các nhà nghiên cứu cho rằng vận động có thể thông qua những cơ chế sinh học cụ thể để thay đổi sự mở rộng và hoạt tính của một số tế bào đột biến mà không ảnh hưởng đến quá trình sản xuất tế bào máu bình thường.
Chất lượng giấc ngủ: một đầu mối khác điều hòa tủy xương và phản ứng viêm
Giấc ngủ là yếu tố quan trọng khác. Rối loạn giấc ngủ có thể làm trầm trọng vấn đề tạo máu dòng vô tính. Thiếu ngủ hoặc giấc ngủ liên tục bị gián đoạn có thể ảnh hưởng hệ miễn dịch và gia tăng viêm. Điều này phù hợp với nghiên cứu ở người làm ca kíp, trong đó làm ca đêm dài hạn có liên quan với nguy cơ bệnh tim mạch cao hơn.
Theo nghiên cứu được bài nguồn đề cập, giấc ngủ tốt giúp hạn chế những dòng tế bào này trong tủy xương và động mạch. Các nhà nghiên cứu cho rằng chất lượng giấc ngủ có thể điều hòa hoạt động của tủy xương và tế bào miễn dịch, qua đó ảnh hưởng sự tương tác giữa tạo máu dòng vô tính và viêm mạch máu.
Tác giả tổng kết rằng vận động và giấc ngủ có thể điều hòa hệ miễn dịch qua những con đường khác nhau để bảo vệ tim mạch. Dù cơ chế nhân quả thực tế vẫn cần thêm nghiên cứu lâm sàng, tác giả xem đây là cơ sở khoa học đáng chú ý cho vai trò của lối sống trong điều chỉnh nguy cơ tim mạch.
Thí nghiệm động vật: vận động và giấc ngủ thay đổi tế bào đột biến ra sao?
Để hiểu rõ hơn, các nhà nghiên cứu sử dụng mô hình động vật. Vì không thể cố ý gây ra các đột biến tế bào gốc cụ thể ở người, thí nghiệm động vật giúp quan sát cơ chế sinh học trong điều kiện được kiểm soát tốt hơn.
Trong thí nghiệm được mô tả, các nhà nghiên cứu tạo những con chuột có một phần tế bào máu mang đột biến cụ thể rồi chia thành nhóm ít vận động, nhóm vận động và nhóm có giấc ngủ bị chia cắt, theo dõi trong 12 tuần.
Kết quả được bài nguồn tóm tắt: ở nhóm ít vận động, các dòng tế bào đột biến tiếp tục tăng sinh; ở nhóm vận động, sự tăng sinh của một số dòng bị ức chế rõ rệt, gần như ngừng lại; ở nhóm giấc ngủ bị chia cắt, mức tăng sinh cao hơn.
Các nhà nghiên cứu cũng thấy giấc ngủ và vận động có thể ảnh hưởng đến hoạt động của tế bào miễn dịch đột biến sau khi đi vào động mạch.
Giấc ngủ bị chia cắt thay đổi biểu hiện của một số thụ thể trên bề mặt tế bào đột biến, có thể thúc đẩy viêm ở thành động mạch. Ngược lại, vận động có thể kích hoạt những tế bào thần kinh cụ thể trong thân não, điều hòa sự tiết các hormone như noradrenaline. Những chất này gắn vào thụ thể trên đại thực bào và hạn chế phản ứng viêm trong động mạch.
Đại thực bào là thành phần quan trọng của hệ miễn dịch, tham gia bảo vệ mô và phản ứng viêm. Khi hoạt động của chúng được điều chỉnh bởi tín hiệu cụ thể, mức độ viêm trong động mạch có thể thay đổi.
Các kết quả gợi ra hai con đường bảo vệ có thể có: thay đổi sự tăng sinh của một số dòng tế bào đột biến trong tủy xương; và điều chỉnh cách tế bào miễn dịch hoạt động sau khi đi vào thành động mạch.
Trong thí nghiệm ở chuột, giấc ngủ bị chia cắt có liên quan đến tổn thương mảng bám động mạch nặng hơn, còn vận động liên quan đến cải thiện tổn thương. Thí nghiệm động vật không trực tiếp chứng minh rằng tác dụng tương tự chắc chắn xảy ra ở người; chúng cung cấp manh mối về quan hệ giữa lối sống và bệnh tim mạch.
Vận động có thực sự cải thiện sức khỏe động mạch ở người?
Thí nghiệm động vật gợi ý cơ chế sinh học, còn thử nghiệm lâm sàng ở người cung cấp một hướng bằng chứng quan trọng.
Trong nghiên cứu kéo dài 52 tuần đăng trên Nature Metabolism được nhắc ở đầu bài, 130 người trưởng thành được phân ngẫu nhiên vào bốn nhóm: giả dược, vận động, dùng liraglutide, và kết hợp vận động với thuốc.
Liraglutide thuộc nhóm đồng vận thụ thể GLP-1, cùng một nhóm lớn với các thuốc giảm cân GLP-1 được chú ý trong những năm gần đây.
Các nhà nghiên cứu dùng độ dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh, viết tắt cIMT, một chỉ số được đo bằng siêu âm thành động mạch cảnh để đánh giá xơ cứng động mạch, nhằm theo dõi tình trạng mạch máu của người tham gia.
Theo phần kết quả được bài nguồn trình bày, sau một năm nhóm vận động cải thiện đáng kể các chỉ số sức khỏe động mạch liên quan, cIMT giảm trung bình khoảng 7% và chỉ số viêm trong cơ thể cũng giảm. Nhóm dùng thuốc không cho thấy mức cải thiện chỉ số mạch máu tương tự.
Thử nghiệm này gợi ý rằng vận động thường xuyên có thể mang lại lợi ích quan trọng cho sức khỏe mạch máu ở người.
Những việc có thể thực hiện
Về vận động, tác giả khuyến nghị ít nhất 150 phút hoạt động cường độ vừa đến mạnh mỗi tuần. Tác giả giải thích rằng đây không phải mục tiêu tùy ý mà dựa trên dữ liệu quy mô lớn ở người đã đề cập, trong đó mức hoạt động này có liên quan với ít dòng tế bào viêm hơn.
Cụ thể, điều đó tương đương khoảng 30 phút mỗi ngày, năm ngày một tuần, với hoạt động làm nhịp tim và nhịp thở tăng rõ rệt. Đi bộ nhanh, nhất là lên dốc, chạy chậm, đạp xe, chèo thuyền, bơi và vận động cường độ cao đều được tác giả nêu trong nhóm này.
Tác giả còn khuyến nghị tập sức mạnh hai đến bốn lần mỗi tuần. Theo tác giả, xây dựng và duy trì khối cơ là một trong những khoản đầu tư tốt nhất cho sức khỏe dài hạn, bổ sung cho lợi ích tim mạch của vận động aerobic.
Về giấc ngủ, trước khi tìm đến thiết bị hỗ trợ và thực phẩm bổ sung, tác giả khuyên củng cố các nền tảng: giữ phòng ngủ mát, tối và yên tĩnh; giảm tiếp xúc ánh sáng mạnh, đặc biệt ánh sáng màn hình, trong 60–90 phút trước khi ngủ; giữ giờ giấc đều đặn kể cả cuối tuần; và xây dựng một trình tự thư giãn đơn giản như đọc sách, giãn cơ, viết nhật ký, tập thở hoặc kết hợp những cách này để báo hiệu với não rằng một ngày đã kết thúc.
Tác giả dẫn thêm một bản hướng dẫn cho người muốn tìm hiểu sâu hơn về tối ưu hóa giấc ngủ.
Điều được gợi mở ở đây vượt ra ngoài riêng giấc ngủ hoặc vận động. Trong nhiều thập niên, bệnh tim mạch thường được nhìn chủ yếu qua cholesterol và thuốc. Những công cụ đó hữu ích, nhưng chỉ là một phần câu chuyện.
Tác giả hình dung rằng sâu trong xương đang diễn ra một cuộc cạnh tranh thầm lặng: những dòng tế bào viêm đột biến giành chỗ, đi vào động mạch và góp phần định hình tương lai tim mạch. Hai cách quan trọng để tác động đến quá trình này nằm trong thói quen hằng ngày.
Mỗi lần vận động, mỗi đêm ngủ tốt đều là tín hiệu. Theo tác giả, chúng cùng góp phần định hình lại môi trường miễn dịch, hạn chế sự mở rộng của các dòng bất lợi và giảm viêm liên quan đến bệnh động mạch.
Đó là lý do tác giả thấy lĩnh vực khoa học này hấp dẫn: nó nhắc rằng sức khỏe không chỉ là điều xảy đến với chúng ta, mà còn là điều có thể vun đắp mỗi ngày qua những lựa chọn tưởng như bình thường. Đôi khi, theo cách ví von của tác giả, những phương thuốc hiệu quả lại nằm ngay trong tầm mắt.
Tác giả: Nicholas Norwitz; biên dịch bản tiếng Trung: Trương Ngọc. Bản dịch từ The Epoch Times tiếng Trung.
Chú thích biên tập: Phạm vi của các kết quả nghiên cứu
Nghiên cứu trên Nature ghi nhận mối liên quan ở người giữa vận động và tỷ lệ tạo máu dòng vô tính không do DNMT3A thấp hơn; đây không phải bằng chứng nhân quả ở người. Trên chuột, tác động kìm hãm sự mở rộng dòng tế bào phụ thuộc đột biến: thấy ở Jak2 và Tet2, không thấy tương tự ở Trp53 hoặc Dnmt3a. Tác động lên tổn thương xơ vữa cũng không đồng nhất giữa các đột biến.
Phân tích Nature Metabolism thực hiện ở người béo phì không mắc tiểu đường, sau đợt giảm cân bằng chế độ ăn. cIMT là chỉ dấu thay thế; giảm độ dày thành mạch chưa chứng minh chắc chắn giảm nhồi máu cơ tim hay đột quỵ. Kết quả này không có nghĩa mọi thuốc GLP-1 đều không có lợi, hoặc vận động và ngủ tốt chữa khỏi bệnh tim, thay thế điều trị hay là lý do tự ngừng thuốc.
