Bài viết dưới đây là chia sẻ trải nghiệm cá nhân của Chu Dương, đăng trên Sound of Hope ngày 16/10/2025, về những điều tác giả quan sát được trong cuộc sống tại châu Âu.
Trong những năm sống ở châu Âu, tôi đã thấy không ít va chạm và hiểu lầm giữa các nền văn hóa, cũng trải qua quá trình từ ngạc nhiên, khó hiểu tới dần dần thấu hiểu. Điều khiến tôi cảm nhận sâu nhất là sự lễ phép: hành vi tưởng đơn giản này lại có ý nghĩa rất khác trong mắt những người phương Tây mà tôi gặp. Qua những chuyện thường ngày, tôi hiểu thêm cách nghĩ của họ.
Mong ước giản dị nhất
Tôi từng đăng ký học tiếng Anh tại Bỉ. Lớp có học viên từ nhiều nước, trong đó có cả người Bỉ. Một lần, giáo viên hỏi: “Mong ước lớn nhất của các bạn đối với con cái là gì?” Một phụ nữ Bỉ đã nghỉ hưu suy nghĩ rồi nói: “Tôi mong các con lễ phép.”
Câu trả lời khiến tôi kinh ngạc. Theo quan sát của tôi, ở Trung Quốc, cha mẹ thường mong con thành danh, có tương lai giàu sang; họ dốc sức và thúc giục con đạt mục tiêu ấy. Mong ước của những bậc cha mẹ châu Âu mà tôi gặp lại giản dị như vậy: lễ phép và tôn trọng người khác được họ coi trọng nhất. Đó là phẩm chất đạo đức căn bản mà một người cần có; họ hy vọng con trở thành người có phẩm hạnh.
Không lễ phép và một môn học không đạt
Tại một nhà hàng Trung Hoa ở Bỉ, tôi từng gặp người đồng nghiệp đang học tiến sĩ, cuối tuần làm thêm kiếm tiền tiêu. Một lần anh nói mình không đạt một môn. Tôi hỏi nguyên nhân, anh ngập ngừng: “Có lẽ… cô giáo thấy tôi không lễ phép…”
Tôi ngạc nhiên hỏi: “Không lễ phép cũng bị trừ điểm sao?” Anh bất đắc dĩ nói: “Vâng, tôi đã cư xử không lễ phép, cãi lại cô.” Tôi an ủi: “Vậy sau này chú ý hơn nhé. Trong xã hội phương Tây, chúng ta phải học cách tôn trọng người khác.” Anh nghiêm túc gật đầu: “Vâng, sau này phải lễ phép.” Câu chuyện khiến tôi thấy rằng cách đối xử lễ phép là một phần quan trọng trong đời sống văn minh phương Tây; vi phạm điều ấy khiến người khác khó chịu.
Phải nói “làm ơn” và “cảm ơn”
Khi mới tới châu Âu, tôi học một khóa tiếng Hà Lan, cả lớp đều là người nước ngoài. Giờ nghỉ, phần lớn học viên tới quầy trong trường uống cà phê, trà hoặc ăn nhẹ. Hai phụ nữ lớn tuổi phục vụ ở quầy rất nhiệt tình, kiên nhẫn, nhưng cũng nghiêm khắc.
Mỗi học viên tới mua phải nói “làm ơn”, chẳng hạn “Làm ơn cho tôi một ly cà phê”. Nếu quên, họ sẽ nhắc cách nói; vẫn không nói thì không được phục vụ. Khi đưa cà phê, họ cũng đợi người nhận nói “cảm ơn”. Tôi hiểu rằng đây là những từ không thể thiếu trong sinh hoạt hằng ngày. Những lời đơn giản thể hiện sự tôn trọng và biết ơn. Điều tôi tưởng là chuyện nhỏ lại không hề nhỏ với họ; những cử chỉ ấy dạy tôi giữ lòng cảm ân. Từ đó, “làm ơn” và “cảm ơn” cũng thành câu cửa miệng của tôi.
Khác biệt trong cách đối xử với nhân viên
Một lần tan làm, tôi tới nhà hàng ăn. Vì còn sớm, trong quán chỉ có một đôi khách phương Tây. Chủ quán là người Hoa. Vừa ngồi xuống, tôi đã nghe bà chủ chậm rãi buông lời làm nhục một nhân viên; người nhân viên không phản bác lời nào.
Tôi kinh ngạc trước thái độ ấy. Đôi khách không hiểu tiếng Hoa nên bà chủ không bận tâm. Tôi nghe hiểu, bà cũng không để ý, vì trong môi trường người Hoa mà bà quen thuộc, ông chủ đối xử với nhân viên thế nào cũng được, người làm vẫn phải chịu.
Tôi từng làm ở công ty phương Tây và thấy cách đối xử ấy hoàn toàn không được chấp nhận. Ngay khi giao việc, người quản lý cũng dùng giọng bàn bạc, tôn trọng, chẳng hạn: “Bạn có thể giúp tôi làm việc này không?” Nếu ai nói thô lỗ, dù là quản lý hay nhân viên, người khác đều có thể phản đối và nói thẳng: “Không được nói như vậy!” Với họ, tôn trọng người khác và dùng lời văn minh là yêu cầu căn bản khi sống cùng nhau.
Những điều tôi thấy trên xe buýt và tàu hỏa
Ở nước tôi sống, dân số ít nên xe buýt thường còn ghế trống. Trên đường đi làm, tôi hay gặp một phụ nữ đi cùng chuyến. Chị luôn xách một hoặc hai chiếc túi, nhưng dù ghế bên cạnh trống, chị vẫn đặt túi cạnh chân; cả người và hành lý chỉ chiếm chỗ một ghế. Tôi thì nghĩ ghế đang trống, sao không đặt túi lên, khi có khách tới hãy dời đi; để xuống sàn thật bẩn.
Rồi thực tế khiến tôi phải xem lại suy nghĩ đó. Một lần đi tàu ở Hà Lan, tôi đặt túi lên ghế cạnh mình. Một cô gái ngồi đối diện nói: “Thưa bà, loa vừa thông báo đừng đặt túi lên ghế bên cạnh, xin để chỗ cho hành khách lên sau.” Cô còn dùng điện thoại tìm quy định cho tôi xem. Tôi ngượng ngùng ôm túi lên, miệng xin lỗi. Tới lúc xuống tàu, ghế ấy vẫn trống, nhưng dù không ai ngồi cũng phải tuân thủ quy định.
Lần khác, trên chuyến tàu tới Brussels, thủ đô Bỉ, cả toa chỉ có tôi và một hành khách. Mệt mỏi, thấy toa vắng, tôi nằm xuống một hàng ghế dài để nghỉ. Nhân viên đi ngang gọi tôi dậy và bảo không được nằm như thế, phải ngồi. Đó là quy định ở đây, tôi phải làm theo.
Trên xe buýt, tôi cũng từng gặp một cô gái nước ngoài gọi điện cho gia đình hoặc bạn bè bằng loa ngoài, nói tiếng nước ngoài để cả xe đều nghe thấy. Nữ tài xế nói lớn: “Xin đừng nói chuyện lớn tiếng trên xe!” Cũng như tôi, cô gái chưa hiểu quy định nên cự lại: “Tại sao không được? Ai nói không được?” Tài xế kiên quyết: “Không được là không được!” Dù có tranh cãi, cô gái vẫn ngừng nói và toa xe yên tĩnh trở lại.
Trên tàu hỏa cũng có những quy định tương tự. Một lần tôi ngồi trong toa yên tĩnh, có một người đàn ông da đen gọi điện rất lớn tiếng. Một hành khách tới nhắc lịch sự: “Thưa ông, đây là toa yên tĩnh, không được nói lớn.” Người ấy nhận ra mình sai và lập tức xin lỗi.
Lễ phép nơi công cộng
Khi tới nhà người bạn thân gốc Hoa ở Hà Lan, bạn kể: “Con gái tôi bảo mẹ phải nói với mọi bạn thân rằng ở nơi công cộng, tuyệt đối đừng cởi giày; người nước ngoài rất khó chịu với việc ấy!”
Ban đầu tôi chưa hiểu. Tôi nghĩ thỉnh thoảng cởi giày cho chân thoải mái, mát mẻ và thoáng một chút thì đâu có gì lớn. Nhưng trong môi trường sống ở đây, điều ấy bị xem là không thể chấp nhận, rất bất lịch sự. Vì vậy, con gái bạn nhiều lần nhờ mẹ nhắc những người bạn Hoa kiều.
Tôi thấy rằng phép lịch sự ở nơi công cộng không chỉ là lời nói nhã nhặn mà còn gồm cử chỉ, thói quen và sự tôn trọng môi trường chung.
Sự lễ phép ấy còn mở rộng tới cách cư xử của thú nuôi. Những con vật tôi thấy thường được dạy ngoan ngoãn, thân thiện; chủ đưa chúng lên xe buýt, tàu hỏa, thậm chí vào nhà hàng. Chủ cũng dạy chúng phải biết cư xử. Hàng xóm tôi có chó nhỏ; khi nó sủa, chủ nhắc: “Không được bất lịch sự nhé, phải thân thiện, đừng làm ồn…” Nơi công cộng, cả người lẫn vật đều được yêu cầu theo những quy tắc nhất định. Điều ấy giúp tôi cảm nhận ý thức trật tự và tôn trọng người khác đã trở thành một cách sống.
Nhập gia tùy tục và nụ hôn má
Người phương Tây mà tôi gặp thường hôn má hoặc ôm nhau khi chào hỏi. Sống lâu ở đây, tôi cũng quen dần và làm theo. Một lần gặp người bạn Hoa kiều, tôi định hôn má chào. Nào ngờ chị giơ hai tay đẩy tôi ra tới hai mét. Tôi chưa chịu, lại định ôm. Chúng tôi vừa giằng co vừa cười, khiến một thanh niên phương Tây đứng bên ngỡ ngàng. Anh chủ động hỏi: “Có cần giúp không?” Cả hai đồng thanh: “Không!”
Bạn nói: “Dừng lại! Tôi không quen kiểu hôn má này!” Chị bảo mình không thích cách giao tiếp ở đây, cảm thấy khó hòa nhập. Tôi nói với chị rằng đã sống ở đây thì nên thích nghi với lễ nghi và văn hóa địa phương.
Qua nhiều năm, tôi dần hiểu rằng sự lễ phép mà những người phương Tây tôi gặp coi trọng không chỉ là khách sáo trong lời nói, mà còn là tôn trọng cảm xúc của người khác, một cách sống có gốc rễ văn hóa. Tôn trọng người khác cũng là tôn trọng chính mình; tuân thủ quy tắc cũng là tôn trọng cuộc sống. Nhập gia tùy tục không chỉ thay đổi thói quen, mà còn là quá trình thực sự bước vào một nền văn hóa khác.
Tác giả: Chu Dương. Theo Sound of Hope, “Sau nhiều năm sống ở nước ngoài, tôi hiểu cách người phương Tây nhìn nhận sự lễ phép”, ngày 16/10/2025.