Tiết Lập hạ vừa qua, nhiệt độ ấm lên, thấp khí (độ ẩm) cũng lặng lẽ tăng theo. Nhiều người bắt đầu dần xuất hiện một số triệu chứng khó chịu quen thuộc: người trở nên nặng nề, lười biếng, thiếu sức sống, sáng ngủ dậy vẫn thấy mệt, bụng hơi chướng, ăn uống thất thường, thậm chí mặt và chân tay còn hơi sưng phù. Dưới góc độ của Đông y, đây chính là lúc thấp khí bắt đầu vây khốn tỳ vị (tỳ và dạ dày).
Sách “Hoàng Đế Nội Kinh” có chép: “Tỳ hỷ táo, ác thấp” (Tỳ ưa sự khô ráo, ghét sự ẩm ướt). Một khi thấp khí nặng, chức năng vận hóa của tỳ sẽ chậm lại, khí cơ của toàn bộ cơ thể cũng theo đó mà bị ách tắc. Sau Lập hạ, khí của đất trời chuyển từ “sinh” sang “trưởng”, dương khí của con người bắt đầu chuyển từ trong ra ngoài. Nếu lúc này sự vận hóa của tỳ không theo kịp, sẽ xuất hiện trạng thái “thấp trọng tắc khốn” (ẩm nặng sinh ra khốn đốn mệt mỏi), cơ thể trở nên nặng nề, khí cơ chậm chạp, con người tự nhiên sẽ cảm thấy uể oải, không có sức lực.
Trọng điểm dưỡng sinh trong tiết khí này là trước tiên phải từ từ loại bỏ thấp khí, để tỳ vị hoạt động trơn tru trở lại. Sau Lập hạ, rất cần sử dụng một số loại nước canh thanh mát nhưng không quá lạnh, lợi thủy nhưng không gây tổn thương để điều lý cơ thể.
Chuyên mục “Căn bếp Nguyên khí” kỳ này xin giới thiệu một món canh dưỡng sinh do Tiến sĩ, Bác sĩ Đông y Hoàng Tuyết Tử tiến cử: Canh đậu ván, bí đao, ý dĩ. Đây là một lựa chọn sử dụng hằng ngày rất tiêu biểu, không phải là phương thuốc bài trừ thấp khí mạnh mẽ, mà sử dụng các nguyên liệu có tính ôn hòa như đậu ván, bí đao, khiếm thực, ý dĩ và mật táo để cuốn trôi lượng thấp khí dư thừa trong cơ thể, đồng thời từ từ nuôi dưỡng tỳ vị.
Giới thiệu các nguyên liệu trong món canh
- Đậu ván (Biển đậu): Còn gọi là thước đậu, nga mi đậu, nhục đậu. Có nhiều loại như trắng, đen, nâu đỏ… Dùng làm thuốc chủ yếu là bạch biển đậu (đậu ván trắng), vị ngọt, tính hơi ôn (sau khi sao thì có tính ôn). Quy kinh tỳ, vị. Công dụng chính là kiện tỳ dưỡng vị, hóa thấp ổn định đường ruột, hòa trung tiêu thử (giải nhiệt mùa hè). Thích hợp dùng cho người bị tỳ hư thấp thịnh, chán ăn, chướng bụng tiêu chảy hoặc trúng nắng ẩm gây tổn thương trung tiêu.
- Đậu ván là chủ lực kiện tỳ trừ thấp trong nồi canh này, bổ tỳ mà không gây ngấy, hóa thấp mà không hanh táo. Kết hợp cùng ý dĩ, bí đao sẽ làm tăng cường hiệu quả lợi thủy tiêu sưng, tránh tình trạng quá hàn gây tổn thương tỳ.
- Bí đao (Đông qua): Còn gọi là thủy chi, bộc qua, chẩm qua. Vị ngọt, tính hàn. Quy kinh phế, đại tràng, tiểu tràng, bàng quang. Công dụng chính là thanh nhiệt lợi thủy, tiêu sưng giải nóng, hóa đờm giảm ho, giảm mỡ cơ thể. Thích hợp dùng cho người bị phù thũng, cước khí, béo bệu hoặc hỗ trợ làm giảm nhẹ bệnh tiểu đường.
- Bí đao thường được dùng làm dược thiện. Thời xưa thường giã lấy nước uống, hoặc dùng bí đao sống đắp ngoài da; ví dụ như khi nổi rôm sảy, thường giã nát bí đao bôi lên. Bí đao là nguyên liệu giúp tiêu sưng hạ nhiệt tốt nhất, vỏ bí đao còn có tác dụng lợi thủy mạnh hơn. Canh trừ thấp tiêu sưng nấu cả vỏ sẽ mang lại hiệu quả rõ rệt hơn. Tuy nhiên, bí đao có tính hàn lương, những người tỳ vị hư nhược, tỳ thận hư hàn không nên ăn.
- Bí đao là nòng cốt lợi thủy tiêu sưng của nồi canh này, hỗ trợ vóc dáng thon gọn, giảm cân. Dùng chung với đậu ván, ý dĩ giúp trừ thấp mà không làm tổn thương chính khí.
- Khiếm thực: Còn gọi là kê đầu mễ (hạt đầu gà), vị ngọt chát, tính bình. Quy kinh tỳ, thận. Công dụng chính là kiện tỳ cầm tiêu chảy, ích thận cố tinh, bổ trung trừ thấp. Thích hợp dùng cho người tỳ hư tiêu chảy hoặc thận hư phù thũng.
- Khiếm thực giúp cân bằng tính hàn lạnh của cả nồi canh, tránh việc quá lợi thủy làm tổn thương chính khí. Kết hợp với đậu ván cùng bổ tỳ vị, cầm tiêu chảy, giảm khí hư, chất dính bổ mà không ngấy.
- Ý dĩ (Bo bo): Vị ngọt nhạt, tính hơi hàn. Quy kinh tỳ, phế, thận. Công dụng: Kiện tỳ lợi thấp, thanh nhiệt bài nùng (bài trừ mủ), lợi thủy tiêu sưng. Thích hợp cho người bị thấp nhiệt phù thũng hoặc có vấn đề về da.
- Ý dĩ trong nồi canh này có tác dụng tăng cường trừ thấp tiêu sưng, hỗ trợ bài tiết, cải thiện tình trạng chàm hoặc nổi mẩn sần trên da. Kết hợp với bí đao, đậu ván giúp nhân đôi hiệu quả thanh nhiệt lợi thủy.
- Mật táo (Táo tẩm mật/Chà là mật): Còn gọi là đoàn viên quả, làm từ quả táo, thơm ngọt dễ ăn. Vị ngọt, tính bình. Quy kinh tỳ, vị. Chức năng chính là bổ ích tỳ vị, bổ thận dưỡng tâm. Mật táo có khả năng làm sạch đường ruột, thải độc dưỡng nhan, là thực phẩm làm đẹp dung nhan cho phụ nữ. Thích hợp dùng cho người cơ thể suy nhược sau ốm bệnh hoặc khí huyết thiếu hụt.
- Mật táo dùng chung với đậu ván giúp tăng cường hiệu quả bổ khí. Trong nồi canh này, nó đóng vai trò bổ khí dưỡng huyết, làm dịu đi tính hơi hàn của nước canh, giúp canh có vị thanh ngọt dễ ăn.
Tư duy kết hợp các thành phần của bài thuốc
Lấy đậu ván kiện tỳ làm chính, bí đao và ý dĩ lợi thủy làm phụ, lại dùng khiếm thực thu nhiếp cố tỳ, mật táo điều hòa trung tiêu. Một mặt trừ thấp, mặt khác bảo vệ tỳ vị, tác dụng vô cùng ôn hòa mà bền bỉ.
Nồi canh này có tác dụng giảm cân, tiêu sưng, đồng thời bồi bổ rất tốt cho những người bị nóng trong gây mệt mỏi, ngủ không yên giấc, cơ thể suy nhược sau ốm bệnh.
Canh đậu ván, bí đao, ý dĩ (Phần cho 2–3 người)
Nguyên liệu:
- Đậu ván: 20 gram
- Bí đao: 500 gram
- Khiếm thực: 10 gram
- Ý dĩ: 10 gram
- Mật táo: 6 quả
Cách làm:
- Rửa sạch đậu ván, khiếm thực, ý dĩ rồi ngâm nước để sẵn; bí đao chà rửa thật sạch, để nguyên vỏ thái miếng; mật táo rửa sạch.
- Đổ khoảng 1.500 ml nước vào nồi, cho tất cả các nguyên liệu vào, đun lửa to cho sôi rồi chuyển sang lửa nhỏ hầm trong 1,5 tiếng. Thêm chút muối hoặc không cần thêm là có thể thưởng thức.
Đây là món canh dưỡng sinh kinh điển giúp tiêu sưng trừ thấp, kiện tỳ bổ khí, giữ dáng thon gọn. Đặc biệt thích hợp cho: Người bị thấp khí nặng, phù thũng, béo bệu, trúng nắng ẩm mùa hè, suy nhược sau ốm bệnh, tỳ hư chướng bụng hoặc những ai muốn giảm cân. Dùng canh này vào mùa hè, những ngày nồm ẩm hoặc mùa mưa dầm là tốt nhất. Đối tượng chỉ định: Người cảm thấy cơ thể nặng nề, dễ bị sưng phù; rêu lưỡi hơi dày, kém ăn; hoặc những người cứ đến ngày thời tiết nóng ẩm là cảm thấy uể oải, thiếu sức sống.
- Canh đậu ván bí đao ý dĩ là loại nước canh điều lý hằng ngày. Với nhu cầu điều lý thông thường: Uống 2–3 lần/tuần. Có thể uống điều lý một thời gian, nghỉ ngơi rồi dùng tiếp.
- Nếu thấp khí nặng với các triệu chứng như buồn ngủ rã rời, nặng đầu, rêu lưỡi dày: Có thể uống liên tục 3–5 ngày. Khuyến khích ăn cả phần xác đậu ván và ý dĩ trong canh để đạt hiệu quả tốt hơn.
- Thời điểm uống tốt nhất là vào buổi trưa hoặc buổi chiều, khi tỳ vị có khả năng vận hóa tốt. Không nên uống nhiều vào buổi tối, vì ý dĩ lợi thủy, dễ gây tiểu đêm ảnh hưởng đến giấc ngủ.
Lời khuyên ấm áp:
- Những người có thể chất thiên về hư hàn, sợ lạnh, tay chân lạnh, có thể thêm 3 lát gừng tươi và 1 lát trần bì để điều hòa.
- Những người không chịu được đồ lạnh, hoặc bị tiêu chảy mãn tính không nên sử dụng.
- Phụ nữ có thai cần cẩn trọng khi dùng ý dĩ.
Theo Epoch Times