Bài viết lịch sử nghệ thuật của Dustin Bass, The Epoch Times. Bản dịch toàn văn phần bài chính; các đánh giá nghệ thuật dưới đây là của tác giả và những tài liệu ông dẫn.
Trong xưởng ở Florence, nhà điêu khắc người Mỹ đứng trước một khối đá cẩm thạch Carrara lớn. Đó là năm 1841. Khi quê hương ông vẫn chia rẽ về vấn đề chế độ nô lệ, Hiram Powers bắt đầu đục khối đá. Kết quả của công trình kéo dài hai năm không chỉ đưa ông trở thành người có thể được xem là nhà điêu khắc Tân cổ điển Mỹ xuất sắc nhất thế kỷ, mà còn đặt trước nước Mỹ và thế giới một hình ảnh gần gũi, xúc động về thân phận nô lệ.
Hiram Powers (1805–1873) sinh ra trong một gia đình làm nông ở Woodstock, Vermont. Khi ông 14 tuổi, gia đình chuyển đến Cincinnati. Con đường khai phá có nhiều hiểm nguy, và đến Ohio cũng mang theo những rủi ro riêng, đặc biệt là căn bệnh “sốt đầm lầy” khét tiếng ở tiểu bang thứ 17 của nước Mỹ. Gia đình chưa định cư được bao lâu thì Stephen Powers, cha của Hiram, cùng tám trẻ em khác qua đời vì sốt rét. Hiram, người con nhỏ thứ hai, cũng mắc bệnh nhưng sống sót và chuyển đến ở với một người anh.
Nghệ thuật và cơ khí
Ở Cincinnati, Powers tiếp tục học. Quá yếu để làm nông vì di chứng sốt rét, ông nhận nhiều công việc để phụ giúp gia đình. Năm 1823, ông bắt đầu làm tại xưởng sản xuất đồng hồ và đàn organ của Luman Watson. Tại đây, ông thể hiện sự hiểu biết sâu về cơ khí, thường sửa những trục trặc máy móc trong nhà Watson.
Đến năm 1825, Powers thử sức với việc đúc thạch cao và tạo hình đất sét, thậm chí hỗ trợ nhà điêu khắc người Phổ Frederick Eckstein, người điều hành Học viện Mỹ thuật của thành phố.
Vài năm sau, ông nhận vị trí giám sát cơ khí tại Bảo tàng Western. Bảo tàng mở cửa năm 1820 nhưng đến năm 1823 đã gặp khó khăn tài chính. Những người sáng lập chuyển quyền sở hữu cho Joseph Dorfeuille, người phụ trách bảo tàng.
Dorfeuille giữ các buổi thuyết trình và trưng bày mẫu vật, đồng thời thêm những thứ kỳ lạ, thường được hư cấu, để thu hút chú ý. Trong đó có một nàng tiên cá và chiếc đầu được cho là đã bảo quản của một kẻ sát nhân địa phương.
Cơ hội từ một màn trưng bày rùng rợn
Powers có dịp góp phần tăng sức hấp dẫn của bảo tàng khi một lô tượng sáp được chuyển đến. Các tượng đã vỡ trong quá trình vận chuyển, đem lại cho Dorfeuille và Powers một ý tưởng. Với tài năng về thạch cao và tạo hình, Powers biến chúng thành những hình tượng lớn hơn người thật, trong đó có một tượng được gọi là “Vua các đảo ăn thịt người”.
Năm 1828, ông tạo một màn trưng bày của riêng mình dựa trên bối cảnh “Địa ngục” của Dante và “Thiên đường đã mất” của Milton. Màn trưng bày mở rộng theo thời gian, được quảng bá với tên “Miền địa ngục”, hay “Địa ngục của Dorfeuille”. Ban đầu, các tượng sáp do Powers tạo ra chuyển động nhờ ròng rọc; khi triển lãm phát triển và kỹ năng của ông tiến bộ, ông tự động hóa hoàn toàn chuyển động của chúng.
Màn trưng bày rùng rợn giúp Bảo tàng Western trở nên nổi tiếng. Powers làm việc tại đây bảy năm trước khi rời đi. Trong thời gian này, ông kết hôn với Elizabeth Gleason. Bà không chỉ ủng hộ tài năng của ông mà còn giúp bảo vệ tài sản gia đình khi ông dự định chia tay Dorfeuille.
Powers nhớ lại: “[Dorfeuille] biết tôi không ghi sổ sách, nhưng ông ta không biết tôi báo cho vợ mọi khoản tiền ông ta đưa, và vợ tôi có ghi chép. Ông ta tìm cách lừa tôi; nhưng nhờ sự thận trọng và phương pháp của bà, tôi đã khiến ông ta không đạt được ý đồ.”
Những người bảo trợ đầu tiên
Dù vậy, Bảo tàng Western đã đem lại cho Powers cơ hội lớn. Cũng trong thời gian này, ông gặp người sau đó trở thành nhà bảo trợ đầu tiên của mình: Nicholas Longworth, một trong những cư dân giàu có nhất Cincinnati. Sau khi xem một số tác phẩm của Powers, như tượng bán thân Mục sư Robert Hamilton Bishop, Longworth khuyến khích ông đến Washington để làm tác phẩm theo đặt hàng. Longworth cung cấp tiền và thư giới thiệu.
Năm 1834, Powers chuyển đến thủ đô, rồi tạc tượng bán thân Tổng thống Andrew Jackson. Tác phẩm này dẫn đến những đơn đặt hàng tượng bán thân Martin Van Buren, Daniel Webster, John C. Calhoun và John Quincy Adams. Năm 1837, ông có thêm nhà bảo trợ là Đại tá John S. Preston, người giúp chi trả để Powers cùng gia đình chuyển đến Florence, Italy.
Powers dự định sống ở Florence vài năm để hoàn thiện tay nghề, nhưng ông không bao giờ trở lại Mỹ. Thay vào đó, ông lập xưởng riêng và dần tạo dựng tên tuổi. Năm 1838, ông mở rộng từ điêu khắc thạch cao, đất sét sang đá cẩm thạch. Các mỏ Carrara và Seravezza tương đối gần giúp nguồn đá sẵn có. Florence cũng đã trở thành nơi sinh sống của nhiều người Mỹ và Anh ở nước ngoài, đem lại một dòng khách hàng đều đặn.
Nhà điêu khắc Tân cổ điển Mỹ
Trong sự nghiệp ở Italy, ông tạo khoảng 150 tượng bán thân, trong đó nổi tiếng nhất là tượng George Washington, được ông thực hiện bằng đá cẩm thạch ít nhất 36 lần. Bên cạnh chân dung những nhân vật thời cận đại và đương thời, Powers bắt đầu khai thác lịch sử, thần thoại, triết học và tôn giáo. Tác phẩm đầu tiên là tượng bán thân Ginevra, người đẹp có số phận bi thương trong bài thơ “Italy” của Samuel Rogers. Tiếp đó là nữ thần La Mã Proserpine, được thể hiện bằng đá cẩm thạch 150 lần với ba biến thể. Ông còn tạo tượng bán thân các nữ thần Psyche và Diana, cùng một nữ thần theo phong cách Tân cổ điển nhân cách hóa quê hương mình, mang tên “America”.
Không lâu sau khi đến Florence, Powers thử thực hiện tượng toàn thân đầu tiên, đặt tên “Eve Tempted” — “Eva bị cám dỗ”. Ông hoàn thành năm 1842. Chưa hoàn toàn hài lòng, ông làm một phiên bản khác nhằm thể hiện rõ hơn sự “bối rối, đau khổ và hối hận” mà Eva hẳn đã cảm thấy. Ông đạt được điều đó năm 1861 với “Eve Disconsolate” — “Eva tuyệt vọng”.
“Người nữ nô lệ Hy Lạp”
Sau “Eve Tempted”, Powers hoàn thành tượng nam khỏa thân toàn thân đầu tiên và cũng là duy nhất của mình, “Fisher Boy” — “Cậu bé đánh cá”. Tiếp đó là tác phẩm nổi tiếng nhất, “The Greek Slave” — “Người nữ nô lệ Hy Lạp”, hoàn thành năm 1843. Tượng nữ khỏa thân toàn thân này gợi đến cách một số người Hy Lạp bị đối xử trong cuộc chiến giành độc lập khỏi Đế quốc Ottoman vừa diễn ra trước đó. Hai cổ tay người phụ nữ bị xích vào nhau. Một tay đặt trên trụ, tay kia cố che thân thể. Trên trụ có vải dệt và một cây thánh giá, cho biết cô là người Kitô giáo. Cũng như “Fisher Boy” dường như lấy cảm hứng từ “Girl Holding a Shell to Her Ear” của Carl Steinhauser, tác phẩm này dường như lấy cảm hứng từ tượng cổ điển “Medici Venus”.
“The Greek Slave” được trưng bày ở nhiều nơi trên thế giới. Tượng lưu diễn tại Mỹ từ năm 1847 đến năm 1849, trở thành tượng khỏa thân đầu tiên của một nghệ sĩ Mỹ được đưa ra trưng bày. Trong tập giới thiệu và giải thích bức tượng, Miner Kellogg, người tổ chức triển lãm, gọi đây là tác phẩm có “vẻ đẹp đạo đức và trí tuệ cao cả”. Tác phẩm cũng buộc người xem đối diện với cuộc tranh luận đang diễn ra ở Mỹ về chế độ nô lệ.
“The Greek Slave” được giới thiệu tại Đại triển lãm London năm 1851 và Crystal Palace ở New York năm 1853, giúp Powers trở thành nhà điêu khắc Mỹ đầu tiên có danh tiếng quốc tế. Tượng được tái tạo nhiều lần; riêng Powers thực hiện sáu bản đá cẩm thạch toàn thân. Theo Phòng trưng bày Nghệ thuật Quốc gia Mỹ, đây là tác phẩm điêu khắc nổi tiếng nhất thế kỷ 19.
Một vòng tròn khép lại
Powers còn tạo những tượng đá cẩm thạch lớn khác, như “California”, thể hiện cơn sốt vàng, và “Last of the Tribes” — “Những người cuối cùng của các bộ tộc”, thể hiện hoàn cảnh của các bộ tộc bản địa trong quá trình nước Mỹ mở rộng về phía tây. Năm 1860, Tổng thống James Buchanan đặt ông làm tượng Thomas Jefferson và Benjamin Franklin kích thước người thật để đặt tại Điện Capitol.
Tượng bán thân nữ thần nước Clytie là tác phẩm cuối cùng của ông, hoàn thành không lâu trước khi ông mất năm 1873. Một vị khách nhìn thấy Clytie đã mô tả vẻ đẹp ấy bằng câu thơ của Lord Byron, có ý rằng nàng đẹp đến nỗi, nếu niềm vui nhuộm sắc trắng ấy bằng sắc hồng rực rỡ nhất, trái tim người ngắm sẽ muốn gạt đi vẻ rực đỏ thô hơn đó. Câu thơ trích từ “Sonnet, To Genevra”, một liên hệ thú vị, theo một nghĩa nào đó khép lại vòng tròn trong hành trình của Powers.
Sau khi ông mất, hai người con trai Longworth và Preston, được đặt tên theo hai nhà bảo trợ và cũng trở thành nhà điêu khắc, quản lý và bảo vệ tác phẩm của cha. Nhiều tác phẩm của Powers có thể được xem tại Bảo tàng Nghệ thuật Mỹ Smithsonian và Phòng trưng bày Nghệ thuật Quốc gia, nơi lưu giữ “The Greek Slave”.
Ghi chú đối chiếu của biên tập: Bài gốc nêu Powers chuyển đến Cincinnati khi 14 tuổi; tiểu sử của Smithsonian American Art Museum ghi năm 1818. Chi tiết “tám trẻ em khác” trong nguồn không xác định đó là các anh chị em của ông. Tiểu sử Smithsonian.
Tác giả: Dustin Bass. Nguồn: From Farm to Florence: Hiram Powers’s Rise to Sculpting Fame, The Epoch Times, 30/9/2026.