Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki trực tiếp tới Tòa Hiến pháp vào rạng sáng thứ Bảy 31/10 và xảy ra cảnh xô đẩy với các thẩm phán tại lối vào tòa nhà. Sau đó, ông cáo buộc một cơ quan hiến định của quốc gia bị tiếp quản bằng vũ lực, đồng thời tuyên bố triệu tập đại diện các phe trong quốc hội để tham vấn khẩn cấp.
Trước đó, các thẩm phán được chính phủ ủng hộ thông báo đình chỉ chức vụ của chủ tịch và phó chủ tịch tòa, làm bùng lên tranh chấp quyền kiểm soát. DKN đã đưa tin về việc triển khai cảnh sát và tranh chấp tại tòa ngày 30/10. Việc tổng thống trực tiếp vào tòa và thông báo tham vấn các bên là những diễn biến tiếp theo.
Theo bản tin của Epoch Times, tranh chấp chủ yếu diễn ra giữa liên minh cầm quyền do Thủ tướng Donald Tusk lãnh đạo và Tổng thống Nawrocki, người được đảng đối lập cánh hữu Luật pháp và Công lý (PiS) hậu thuẫn. Hai bên từ lâu bất đồng về tính hợp pháp của Tòa Hiến pháp. Một số thẩm phán mới được chính phủ ủng hộ đang tìm cách tiếp quản hoạt động của tòa, trong khi ban lãnh đạo cũ, với sự ủng hộ của tổng thống và phe đối lập, không công nhận tính hợp pháp của những hành động này.
Tổng thống vào tòa, yêu cầu khôi phục trật tự hiến định
Epoch Times dẫn The Guardian cho biết ông Nawrocki đang trên đường tới Senegal trong chuyến thăm cấp nhà nước thì được tin về tranh chấp và yêu cầu chuyên cơ quay lại.
Trước 1 giờ sáng thứ Bảy, ông cùng Chánh án thứ nhất Tòa án Tối cao Zbigniew Kapiński đi vào Tòa Hiến pháp. Theo video tại hiện trường được bài nguồn dẫn, tổng thống và các thẩm phán tại lối vào tòa nhà đã xảy ra xô đẩy.
Sau khi vào bên trong, ông Nawrocki nói thẳng với một số thẩm phán mới: “Các vị không phải là thẩm phán Tòa Hiến pháp”.
Ông rời tòa trước 5 giờ sáng. Bên ngoài tòa, Chánh văn phòng Tổng thống Paweł Szefernaker thay mặt tổng thống đọc tuyên bố: “Trong đêm vừa qua, trật tự hiến định của Cộng hòa Ba Lan đã bị phá vỡ, một cơ quan hiến định của nhà nước đã bị tiếp quản bằng vũ lực”.
Tổng thống nói ông đã tham vấn ông Kapiński, người cũng không công nhận tính hợp pháp của các hành động nói trên. Ông Nawrocki còn cho biết đã giúp ông Bartłomiej Sochański, người mà tổng thống công nhận là phó chủ tịch tòa đang giữ chức hợp pháp, vào tòa nhà; đồng thời yêu cầu những nhân viên thực thi pháp luật do chính phủ điều tới rút đi.
Viện dẫn việc an ninh nội bộ Ba Lan bị đe dọa, ông Nawrocki thông báo triệu tập khẩn cấp đại diện các phe trong quốc hội ngay trong ngày, nhằm “ổn định tình hình chính trị, khôi phục trật tự hiến định”.
Trước đó, ngày 30/10, việc chủ tịch Tòa Hiến pháp bị đình chỉ chức vụ đã dẫn tới tranh chấp quyền điều hành và biểu tình bên ngoài trụ sở tòa tại Warsaw. Người biểu tình cưỡng ép mở cổng kim loại dẫn vào sân tòa, trong khi cảnh sát phong tỏa lối vào tòa nhà. Ông Nawrocki sau đó dừng chuyến công du châu Phi để trở về nước.
Bảy thẩm phán mới vào tòa
Epoch Times dẫn trang tin tiếng Anh Notes from Poland, trích lời người phát ngôn Tòa Hiến pháp, cho biết bảy người được quốc hội bầu làm thẩm phán tòa trong năm nay đã vào bên trong, dưới sự hộ tống của nhân viên Cơ quan Bảo vệ Nhà nước (SOP). Họ đi qua cửa phụ nối với Văn phòng Thủ tướng, thay vì cửa chính nơi người biểu tình tập trung.
Trong số này, bà Anna Korwin-Piotrowska nói chính bà ra lệnh đình chỉ chức vụ của Chủ tịch tòa Bogdan Święczkowski. Bà cho rằng mình là thẩm phán có thâm niên tư pháp cao nhất nên tiếp quản công việc của tòa.
Trang web của tòa cũng đăng tuyên bố thông báo đình chỉ việc thực thi chức trách của chủ tịch và phó chủ tịch trong một tháng.
Tuy nhiên, tài khoản X của Tòa Hiến pháp cáo buộc trang web “bị tiếp quản trái phép”, khẳng định hai lãnh đạo vẫn tại chức và phủ nhận tư cách thẩm phán Tòa Hiến pháp của bà Korwin-Piotrowska.
Theo Đài Truyền hình công cộng Ba Lan TVP được bài nguồn dẫn lại, bà Korwin-Piotrowska đã thông báo kế hoạch triệu tập hội nghị thẩm phán Tòa Hiến pháp vào ngày 3/11 để thảo luận ngân sách của tòa.
Tranh cãi về tính hợp pháp, chính phủ nói cần khôi phục pháp quyền
Bà Korwin-Piotrowska cáo buộc chủ tịch tòa ngăn cản các thẩm phán mới nhận chức và cho rằng việc phân công xét xử có những vi phạm. Bà viện dẫn những lý do này để đình chỉ chức vụ của ông.
Tuy nhiên, cơ sở pháp lý của quyết định đình chỉ bị chất vấn. Theo Epoch Times, lệnh liên quan viện dẫn Điều 130 của Luật Tổ chức các tòa án thông thường. Điều khoản này cho phép đình chỉ việc thực thi chức trách của thẩm phán trong tối đa một tháng khi người đó bị bắt quả tang vì hành vi phạm tội cố ý, hoặc khi hành vi của họ khiến việc dừng thực thi nhiệm vụ ngay lập tức trở nên cần thiết để bảo vệ uy tín của tòa hay những lợi ích công vụ quan trọng, cùng các trường hợp được quy định.
Phía ủng hộ đình chỉ cho rằng quy định này cũng áp dụng với Tòa Hiến pháp. Tuy vậy, cách giải thích luật và thẩm quyền ra lệnh đình chỉ vẫn đang gây tranh cãi.
Chuyên gia luật Marcin Matczak, người từng phê phán cải cách tư pháp của PiS, lần này lại đặt câu hỏi về quyết định đình chỉ. Ông nói mình chưa từng nghĩ sẽ có lúc phải bảo vệ ông Święczkowski, nhưng cho rằng cơ sở pháp lý của biện pháp đình chỉ này “hoàn toàn không tồn tại”.
Ở phía bên kia, Thủ tướng Tusk bảo vệ hành động của chính phủ và nhấn mạnh: “Khôi phục pháp quyền là trách nhiệm của chúng tôi”.
Ông Tusk chỉ trích những hành vi mà ông cho là trái pháp luật trong nhiều năm PiS cầm quyền. Ông nói quá trình khôi phục pháp quyền khó khăn, đôi khi thậm chí gây đau đớn, nhưng vẫn cần hành động quyết đoán.
Đại sứ Mỹ tại Ba Lan Tom Rose cảnh báo rằng hai bên đưa ra những lời kể hoàn toàn khác nhau về diễn biến và nguyên nhân sự việc. Theo ông, hàng nghìn người tập trung ngoài tòa khiến tình hình vốn đã nguy hiểm càng dễ vượt khỏi tầm kiểm soát.
Tranh chấp bổ nhiệm thẩm phán kéo dài nhiều năm
Tranh chấp bắt nguồn từ năm 2015, khi chính phủ trung dung sắp mãn nhiệm và chính phủ cánh hữu kế nhiệm lần lượt thực hiện các biện pháp bổ nhiệm thẩm phán gây tranh cãi về mặt pháp lý.
Sau khi lên nắm quyền năm 2023, chính phủ của ông Tusk không công nhận tính hợp pháp của thành phần Tòa Hiến pháp hiện có.
Năm nay, quốc hội bầu tám thẩm phán mới cho Tòa Hiến pháp. Tuy nhiên, ông Nawrocki từ chối chủ trì lễ tuyên thệ cho năm người trong số đó, viện dẫn những nghi vấn về quy trình lựa chọn hoặc tư cách ứng viên.
Năm người này tự tuyên thệ tại quốc hội và nộp lời tuyên thệ lên Phủ Tổng thống. Chủ tịch tòa Święczkowski vẫn không công nhận tư cách thẩm phán của họ và không cho họ vào tòa làm việc.