Ấn bản mới của “The People’s Republic of the Disappeared” tập hợp lời kể về hệ thống “giám sát cư trú tại địa điểm chỉ định” ở Trung Quốc, bổ sung trải nghiệm của nhà báo Thành Lôi, nhà hoạt động Lý Minh Triết và những người nước ngoài từng bị giam giữ.
Theo bản tin của phóng viên Mạnh Hạo trên SecretChina ngày 30/10, tổ chức nhân quyền Safeguard Defenders gần đây xuất bản bản tiếng Trung lần thứ hai của cuốn sách, tương ứng bản tiếng Anh lần thứ ba. Tuyển tập ghi lại thực tế giam giữ theo hình thức “giám sát cư trú tại địa điểm chỉ định”, thường được gọi tắt là RSDL. Cựu nhà ngoại giao Canada Michael Kovrig viết lời tựa cho ấn bản mới.
Cuốn sách xuất bản lần đầu năm 2017. Bản tiếng Trung mới năm 2026 do Safeguard Defenders biên tập dài 216 trang, gồm lời tựa, phần giới thiệu, phân tích pháp lý và lời kể của hơn mười người từng bị giam.
Từ chiến dịch “709” đến người nước ngoài
Ấn bản đầu tập trung vào các luật sư và người bảo vệ quyền con người bị bắt trong chiến dịch “709” năm 2015. Rạng sáng 9/7 năm đó, cảnh sát triển khai một đợt hành động phối hợp nhằm vào hàng trăm luật sư nhân quyền, trợ lý luật sư, nhà hoạt động và người thân.
Theo nội dung được SecretChina dẫn lại, bản mới chú trọng thêm những người nước ngoài từng bị giam vì hai lý do: nhắc độc giả rằng hộ chiếu nước ngoài không bảo đảm tránh được hoàn cảnh này; đồng thời việc công khai nói về RSDL tại Trung Quốc mang rủi ro lớn, trong khi người nước ngoài đã ra khỏi nước này có điều kiện an toàn hơn để lên tiếng.
Cuốn sách nêu rằng tính đến tháng 7/2026, có 17 trường hợp người nước ngoài bị RSDL được xác nhận và ba trường hợp nghi vấn, liên quan bảy quốc gia. Theo thống kê này, 80% trường hợp liên quan cáo buộc xâm phạm an ninh quốc gia, chủ yếu là gián điệp hoặc cung cấp bí mật nhà nước cho nước ngoài; hơn một nửa là người gốc Hoa. Một nửa được thả mà không phải chấp hành án rồi bị trục xuất; chỉ bốn trường hợp là phụ nữ. Safeguard Defenders còn cho biết đã xem xét khuyến cáo đi Trung Quốc của 42 quốc gia nhưng không thấy khuyến cáo nào đề cập rủi ro RSDL.
Những căn phòng phủ đệm
Trong lời tựa, ông Kovrig viết rằng tra tấn và đau khổ có nhiều hình thức. Ông bị bắt tại Bắc Kinh tháng 12/2018 và bị giam 1.019 ngày, trong đó 145 ngày theo hình thức RSDL.
Theo một chương khác được bản tin dẫn lại, phòng của ông dài khoảng 5 m, rộng 3 m; tường bọc đệm chống tự sát, cửa sổ bị che kín, đèn huỳnh quang bật suốt ngày đêm. Ông kể mình bị cố định trên “ghế hổ” khi thẩm vấn, có lần kéo dài tám đến chín giờ; khẩu phần bị giảm vì bị coi là không hợp tác, khiến ông sụt 10 kg. Ông biết con gái chào đời vào tháng thứ ba bị giam và chỉ được gặp con lần đầu sau khi được thả.
Nhà báo truyền hình Australia Thành Lôi bị đưa đi tại Bắc Kinh ngày 13/8/2020, sau đó bị giam trong “phòng 106”, rộng khoảng 12 m². Bà kể mỗi ngày phải ngồi thẳng khoảng 14 giờ; hai người canh mỗi ca theo dõi sát cả lúc ngủ, tắm và đi vệ sinh, mọi cử động đều cần xin phép.
Bà viết mình gần như không ngủ được, tóc rụng từng nắm và khóc nhiều lần mỗi ngày vì nhớ con. Ngày 5/2/2021, bà bị bắt chính thức rồi chuyển sang trại tạm giam; về sau bà mới biết hai cơ sở chỉ cách nhau khoảng 100 m. Bà được thả tháng 10/2023.
Ông Hideji Suzuki, người Nhật, bị đưa đi tại sân bay quốc tế Thủ đô Bắc Kinh tháng 7/2016, bị giữ trong phòng 502 và, theo SecretChina, trải qua gần bảy tháng thẩm vấn. Ông nói cáo buộc gián điệp xuất phát từ cuộc trò chuyện trong bữa tối với một nhà ngoại giao Trung Quốc năm 2013. Có lần ông nài nỉ được nhìn ra ngoài; khi người canh kéo rèm 15 phút, ông đã rơi nước mắt. Khi được thả tháng 10/2022, ông chỉ còn nặng 68 kg, giảm gần một phần ba so với trước khi bị bắt.
Nhà hoạt động nhân quyền Đài Loan Lý Minh Triết bị đưa đi khi nhập cảnh tại Chu Hải tháng 3/2017. Sau hai tháng RSDL, ông bị tuyên năm năm tù với tội danh “lật đổ chính quyền nhà nước” và được thả năm 2022.
Ông kể mỗi sáng sớm nghe tiếng súng gần nơi giam, khiến ông tưởng mình sắp bị xử bắn. Người canh không cho dùng đũa và bàn chải đánh răng vì lo ông tự sát. Trong những lúc thẩm vấn khó chịu đựng nhất, ông khao khát có người trò chuyện; theo ông, nhân viên an ninh quốc gia đã tận dụng điều đó để gây sức ép và dụ dỗ.
Ông cũng viết rằng vợ mình, bà Lý Tịnh Du, không chịu im lặng mà công khai vận động giải cứu. Nhóm công tác Liên Hợp Quốc về giam giữ tùy tiện đã tiếp nhận vụ việc. Theo lời ông, đây là lần đầu cơ chế nhân quyền Liên Hợp Quốc chính thức tiếp nhận một trường hợp từ Đài Loan.
Sách còn ghi lại những trường hợp khác biệt: cầu thủ bóng rổ Mỹ Jeff Harper bị cuốn vào một vụ án sau khi can ngăn đánh nhau ở Thâm Quyến năm 2020, rồi bị giữ tám tháng trong một căn hộ xuống cấp, dưới đệm có giòi nhưng chưa từng bị thẩm vấn. Doanh nhân Đài Loan Lý Mạnh Cư bị bắt năm 2019 vì những tấm bưu thiếp mang nội dung chính trị trong hành lý, bị RSDL 72 ngày trong một phòng khách sạn và tự đếm đã trải qua hơn 100 lần thẩm vấn.
Người Trung Quốc có ít sự bảo vệ hơn
Cuốn sách nhiều lần đối chiếu hoàn cảnh người nước ngoài với công dân Trung Quốc. Phần giới thiệu nhận định cảnh sát có phần dè chừng khi dùng bạo lực thân thể với người nước ngoài, song vẫn gây tổn thương tâm lý. Thành Lôi cũng nói công dân Trung Quốc thường chịu đối xử khắc nghiệt hơn, ít có kênh lên tiếng, phần lớn không nhận được sách hay thư gia đình và còn bị đe dọa nếu không nhận tội.
Một chương mới kể trải nghiệm của nhà hoạt động nữ quyền và quyền lao động Lý Kiều Sở. Bà bị đưa đi tháng 2/2020 và bị RSDL bốn tháng. Bà viết một điều tra viên nói sẽ áp dụng chế độ quản lý dành cho tử tù; người canh gọi bà là “mục tiêu” và bắt ngồi lâu theo tư thế cố định, khiến cơ bắp chân teo lại.
Bà kể bị yêu cầu sửa đi sửa lại bản kiểm điểm, từng viết lời “cảm ơn” cảnh sát rồi về sau cảm thấy rất xấu hổ; bà cũng thuật lại những lời nói làm nhục về giới tính từ người xử lý vụ án. Sau khi được thả, bà lại bị bắt năm 2021, bị tuyên ba năm tám tháng tù năm 2024 và mãn hạn trong cùng năm.
Sách còn có lời chứng của Vương Vũ, Lưu Tứ Tân, Tùy Mục Thanh, Phan Cẩm Linh và Đường Chí Thuận trong chiến dịch “709”. Phan Cẩm Linh không phải nhà hoạt động nhưng bị giữ 23 ngày vì là bạn gái của Peter Dahlin.
Một vụ tử vong và các quy định mới
Phần giới thiệu mở đầu bằng vụ án ở Bảo Định. Theo sách, tháng 2/2025, tám nhân viên cảnh sát bị đưa ra xét xử vì tra tấn người cha trẻ Bạo Khâm Thụy đến chết sau 13 ngày RSDL. Sách nói họ dùng dùi cui điện, ống PVC và các công cụ khác, đồng thời nhốt ông trong một lồng sắt do cảnh sát thiết kế.
Ban đầu, nhà chức trách nói ông chết vì bệnh tim. Sau khi báo chí đưa tin tháng 9/2023, vụ việc mới được điều tra tiếp. Bản án tháng 9/2025 tuyên người phạm tội chính 16 năm tù; những người khác nhận từ một năm chín tháng đến sáu năm. Safeguard Defenders còn nói truyền thông ghi nhận bốn ca tử vong đáng ngờ khác trong RSDL từ năm 2019 đến năm 2024.
Tổ chức này ước tính mỗi năm có hơn 10.000 người bị RSDL. Theo sách, nửa cuối năm 2025, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao và Bộ Công an Trung Quốc ban hành các quy định yêu cầu giám sát của kiểm sát, hạn chế RSDL ngoài địa bàn, đồng thời nêu những bảo đảm như thông báo gia đình trong 24 giờ và gặp luật sư.
Tuy nhiên, sách cho biết các vụ liên quan an ninh quốc gia vẫn nằm ngoài một số bảo đảm. Theo chương do Dahlin viết, quy định được thực hiện trong nội bộ và đến cuối năm đa số luật sư mới nhận biết. Tác giả phần phân tích pháp lý Michael Caster cho rằng vẫn cần quan sát xem điều khoản có thay đổi thực tế hay không. Safeguard Defenders nhận định chính quyền chỉ muốn cải cách, thay vì bãi bỏ hệ thống này.
Bản PDF miễn phí bằng tiếng Trung
Safeguard Defenders nói cung cấp miễn phí bản tiếng Trung vì các nhà hoạt động tại Trung Quốc cho biết đọc trước có thể hữu ích nếu một ngày họ bị lực lượng an ninh đưa đi.
Trong sách, Thành Lôi khuyên chuẩn bị trước thông cáo cho từng giai đoạn, chọn luật sư và ký nhiều bản ủy quyền, lập văn bản về xử lý tài sản, giao giấy tờ cho người đáng tin cậy, đồng thời học những cách như thiền để tăng khả năng chịu đựng về tâm lý.
Theo Mạnh Hạo, SecretChina, ngày 30/10/2026. Thông báo xuất bản được đối chiếu với Safeguard Defenders, ngày 28/10/2026.