Trong bài bình luận đăng trên The Epoch Times ngày 11/11/2026, tác giả Jeffrey A. Tucker đặt câu hỏi vì sao chủ nghĩa Marx vẫn hấp dẫn một bộ phận người trẻ, dù ông cho rằng lý thuyết kinh tế và giải pháp chính trị của nó sai lầm. Theo ông, những bất cập thật trong thị trường lao động và các ngành nghề có thể khiến lối giải thích dựa trên xung đột giữa giới có quyền lực và phần còn lại trở nên có vẻ thuyết phục. Bài viết dưới đây trình bày lập luận và quan điểm của tác giả, không coi các đánh giá của ông là kết luận đã được chứng minh cho mọi nơi.
Vì sao cách giải thích ấy có sức hút?
Tucker viết rằng nhiều sinh viên đại học được giới thiệu tư tưởng Karl Marx như một mô hình lý giải cảnh người yếu thế bị đối xử bất lợi, còn người nắm hệ thống nhận phần thưởng quá lớn. Theo cách nhìn của ông, sau khi ra trường, một số người tiếp tục gặp khó khi tìm việc: gửi rất nhiều hồ sơ không được hồi âm, thấy tin về những doanh nghiệp được định giá hàng nghìn tỷ đô-la, rồi tự hỏi vì sao cơ hội không đến với mình.
Ông cũng mô tả cảm giác thất vọng của người lao động khi gặp bộ máy quản lý nặng nề, các quy định nhân sự hạn chế tính sáng tạo, hoặc những cấp quản lý được trả cao hơn đóng góp mà họ cảm nhận được. Tác giả đưa ra thêm các ví dụ từ xuất bản, âm nhạc, y tế, tài chính và nông nghiệp: người trực tiếp tạo ra sản phẩm hoặc cung cấp dịch vụ, theo ông, có lúc được hưởng ít hơn các tầng trung gian. Đây là những nhận định và ví dụ của Tucker; mức độ phổ biến của từng hiện tượng cần được đánh giá riêng.
Chính những trải nghiệm đó, theo tác giả, khiến luận điểm về sự đối lập giữa nhóm có quyền lực và số đông trở nên dễ tiếp nhận. Ông cho rằng có bất bình đẳng quyền lực thật trong xã hội, nhưng không đồng ý lấy học thuyết Marx làm lời giải thích đầy đủ hoặc dùng mô hình sở hữu tập thể làm lời giải cho tất cả vấn đề.
Tranh luận về lao động, giá trị và lợi nhuận
Tucker dành phần trọng tâm để phản bác lý thuyết giá trị lao động. Ông tóm lược cách Marx tìm nguồn gốc lợi nhuận trong lao động con người, rồi nhìn khoản thu của chủ sở hữu và người quản lý như giá trị bị lấy từ người làm công. Theo tác giả, cách giải thích này dẫn Marx tới lời kêu gọi công nhân nắm tư liệu sản xuất và tổ chức sở hữu tập thể.
Ông phản biện rằng thời gian và công sức bỏ ra không tự bảo đảm một sản phẩm có giá trị trên thị trường. Một người có thể vẽ suốt ngày mà không bán được tranh; nhà hàng có đầu bếp làm việc rất lâu vẫn có thể thất bại nếu món ăn không được khách hàng ưa thích. Ngược lại, một người tình cờ tìm thấy vàng có thể thu lợi lớn dù bỏ ra rất ít sức lao động. Tucker cũng nhắc tới giao dịch cổ phiếu và cá cược thể thao như những trường hợp thu nhập không tỷ lệ đơn giản với số giờ làm việc, cùng một ví dụ mang tính phê phán cá nhân về tranh của Hunter Biden. Những ví dụ này nhằm minh họa lập luận của tác giả, không phải bằng chứng định lượng về toàn bộ nền kinh tế.
Theo Tucker, nhà kinh tế Eugen von Böhm-Bawerk, tiếp nối Carl Menger, đã giải thích giá trị từ đánh giá và nhu cầu chủ quan của từng người. Giá cả hình thành qua trao đổi; doanh nghiệp đầu tư với rủi ro vì nhu cầu người mua và chi phí có thể thay đổi. Lợi nhuận cũng có thể trở thành thua lỗ khi những điều kiện đó đổi khác. Từ góc nhìn ấy, tác giả kết luận cách Marx gắn lợi nhuận với sự bóc lột lao động là không thỏa đáng. Đây là lập trường trong một cuộc tranh luận kinh tế rộng hơn.
Giải pháp mà tác giả đề xuất
Tucker lập luận rằng hợp tác xã lao động vẫn cần người điều phối và các cấp ra quyết định, nên việc đổi danh nghĩa sở hữu không tự xóa thứ bậc quyền lực. Ông lo ngại một nhóm có thể nhân danh tập thể để tập trung quyền lực, và cho rằng khi áp dụng chủ nghĩa xã hội trên quy mô toàn xã hội, nguy cơ áp đặt lên người dân sẽ lớn. Tác giả phân biệt sự chia sẻ tự nguyện trong phạm vi nhỏ, chẳng hạn gia đình, với một hệ thống do nhà nước áp dụng cho mọi người.
Ông cũng cho rằng nhận thức về xung đột giữa người mạnh và người yếu đã có từ lâu trước Marx, kể cả trong các văn bản cổ và Kinh Thánh. Vì thế, theo ông, người ta không cần chấp nhận toàn bộ lý thuyết hoặc giải pháp của Marx mới có thể nhìn nhận những bất công hiện hữu.
Với các vấn đề nêu ở đầu bài, Tucker thiên về tăng cạnh tranh, giảm độc quyền và đặc quyền do nhà nước cấp. Ông tin rằng mở rộng tự do kinh tế và phân tán quyền lực sẽ giúp cải thiện môi trường làm việc, y tế, nghệ thuật, xuất bản và tài chính. Kết luận của tác giả là chủ nghĩa Marx còn sức hút vì dường như gọi tên được các trục trặc mà nhiều người đang gặp; nếu không giải quyết chúng, xã hội có thể tìm đến một giải pháp mà ông đánh giá là tệ hơn.
Tác giả bài nguồn: Jeffrey A. Tucker. Nguồn: The Epoch Times, mục Opinion, 11/11/2026. Đây là bài bình luận; những nhận định về học thuyết và chính sách được quy cho tác giả. Ảnh đầu bài là ảnh minh hoạ mới.