Khi một trường đại học công bố lập trường chính thức về vấn đề chính trị hoặc xã hội, việc bất đồng có thể trở nên rất khó xử lý. William Brooks lập luận rằng tính trung lập của nhà trường giúp bảo vệ không gian tranh luận và người có ý kiến thiểu số.
Bài Phân tích – Bình luận của William Brooks, đăng trên Epoch Times ngày 3/10/2026, cập nhật ngày 4/10. Những nhận định dưới đây là quan điểm của tác giả.
Trong thời đại “woke”, thật dễ chịu khi tìm thấy sự bất đồng trí tuệ thực sự trên các trang của một ấn phẩm đại học Canada.
Vì lý do đó, Kate Jaimet, biên tập viên phụ trách loạt bài Prof v. Prof của University Affairs, xứng đáng được chúc mừng. Vào lúc giới học thuật có vẻ thoải mái với đồng thuận hơn với tranh luận, việc chủ động tạo cơ hội cho các học giả trình bày lập luận đối lập là một bước phát triển đáng hoan nghênh.
Hai bài viết có quan điểm đối lập trong một số báo mùa hè của University Affairs đề cập một câu hỏi đặc biệt quan trọng: Các trường đại học nên thể hiện lập trường về những vấn đề chính trị và xã hội gây tranh cãi, hay nên giữ tính trung lập với tư cách tổ chức, đồng thời tạo nơi để những câu hỏi ấy được tranh luận sôi nổi?
Giáo sư Jennifer Simpson của Đại học Toronto Metropolitan trình bày lập luận phản đối tính trung lập. Mark Mercer thuộc Đại học Saint Mary’s ở Halifax viết bài với lập trường ngược lại. Cả hai lập luận đều đáng được xem xét nghiêm túc. Tuy nhiên, xét đến cùng, lập trường của Giáo sư Mercer thuyết phục hơn. Sau đây là lý do.
Lập luận phản đối tính trung lập của tổ chức
Lập luận của Simpson bắt đầu từ nhận định rằng các trường đại học không tồn tại tách biệt khỏi xã hội. Bà khẳng định sinh viên và giáo sư sống trong một thế giới phải đối mặt với chiến tranh, phân biệt chủng tộc, bạo lực chính trị, bất bình đẳng và vi phạm nhân quyền. Về phương diện đạo đức, bà không yên lòng với kỳ vọng rằng các trường đại học nên đứng ngoài những vấn đề này.
Vị giáo sư Đại học Toronto Metropolitan dẫn những sự kiện mà bà mô tả là “vụ sát hại George Floyd, các báo cáo về những ngôi mộ không được đánh dấu tại các trường nội trú trên khắp Canada, và các cuộc chiến ở Gaza và Ukraine”.
Bà tin rằng những sự kiện ấy đặt ra các câu hỏi vượt khỏi phạm vi học thuật. Với bà, chúng liên quan đến công lý, phẩm giá con người, và nghĩa vụ của công dân cũng như tổ chức. Bà cho rằng các trường đại học cần có khả năng phản ứng trước những sự kiện ấy, thay vì ẩn sau học thuyết về tính trung lập.
Simpson cũng lập luận rằng các trường đại học vốn đã lựa chọn những giá trị mà họ coi trọng. Họ bảo vệ bình đẳng, phản đối phân biệt đối xử và quấy rối, và thường xuyên bày tỏ cam kết với những nguyên tắc nhất định. Nếu đại học đã là những tổ chức mang các giá trị, vì sao họ phải tuyên bố trung lập khi đứng trước những tranh cãi lớn về xã hội hoặc chính trị?
Tóm lại, bà lập luận rằng một trường đại học không nên là tổ chức từ chối tham gia vào thế giới. Tính trung lập của tổ chức cũng không nên trở thành lý do để né tránh những câu hỏi gây tranh cãi và từ chối chọn một phía.
Nhưng tại đây cần làm rõ một khác biệt quan trọng. Có một khác biệt sâu sắc giữa việc trường đại học khuyến khích xem xét những câu hỏi gây tranh cãi và việc chính trường đại học thể hiện lập trường về những câu hỏi đó.
Khác biệt này nằm ở trung tâm của lập luận đối lập.
Vì sao tính trung lập có ý nghĩa
Điểm xuất phát của Mercer là mục đích đặc thù của trường đại học: tìm hiểu bằng trí tuệ. Đại học tồn tại để nghiên cứu, đặt câu hỏi, kiểm tra, thách thức và điều chỉnh các ý tưởng. Đóng góp của họ cho xã hội không chủ yếu là đưa ra lời tuyên bố về mọi tranh cãi chính trị, mà là vun bồi những thói quen tư duy giúp mỗi người xem xét những tranh cãi ấy một cách sáng suốt.
Điều này không có nghĩa khẳng định rằng đại học phải trung lập về đạo đức theo một nghĩa tuyệt đối. Các tổ chức nhất thiết thể hiện những giá trị nhất định. Các trường đại học coi trọng lý trí, chứng cứ, tự do tìm hiểu và sự độc lập về trí tuệ.
Nhưng chính ý tưởng về một trường đại học đã mặc định rằng các khẳng định cần được mở ra để xem xét, thay vì được chấp nhận chỉ vì chúng được một thẩm quyền có quyền lực ủng hộ.
Mối nguy xuất hiện khi chính tổ chức bắt đầu chọn phía trong những câu hỏi còn tranh luận. Khi một trường đại học công bố lập trường chính thức về một vấn đề chính trị hoặc xã hội, việc bất đồng có thể trở nên rất khó xử lý. Một giáo sư hoặc sinh viên thách thức lập trường đó không còn đơn thuần bất đồng với một người tham gia khác trong cuộc tranh luận học thuật. Họ có thể bị nhìn nhận là đang thách thức chính tổ chức.
Điều này có ý nghĩa bởi thẩm quyền của tổ chức khác với ý kiến cá nhân.
Một giáo sư có thể tha thiết lập luận rằng một phía trong tranh cãi chính trị là đúng. Một giáo sư khác có thể lập luận ngược lại. Sinh viên có thể lắng nghe cả hai và tự quyết định. Đó chính xác là điều tự do học thuật cần cho phép.
Nhưng khi chính trường đại học tuyên bố một lập trường là đúng, mối quan hệ thay đổi. Tổ chức vốn cần cung cấp không gian tranh luận đã tham gia tranh luận với tư cách một bên.
Mercer nêu một điểm thiết yếu: Tính trung lập của tổ chức không khẳng định rằng những câu hỏi gây tranh cãi nằm ngoài giới hạn được thảo luận. Đó là một nỗ lực bảo toàn các điều kiện để những lập trường còn tranh chấp có thể được tranh luận.
Trung lập không phải thờ ơ
Lập luận ủng hộ tính trung lập có thể bị hiểu sai. Bảo vệ tính trung lập của tổ chức không đồng nghĩa nói rằng đại học nên bỏ qua những vấn đề công cộng gây tranh cãi.
Trái lại, các vấn đề công cộng có chỗ trong đại học. Chúng cần được nghiên cứu bởi sử gia, triết gia, nhà khoa học chính trị, nhà kinh tế, nhà xã hội học và học giả thuộc nhiều ngành khác. Sinh viên cần được khuyến khích đặt những câu hỏi khó về chúng. Giáo sư cần được tự do đi đến những kết luận mà họ tin tưởng mạnh mẽ. Các khoa cần có khả năng tổ chức bài giảng và hội thảo, nơi những mệnh đề gây tranh cãi được bảo vệ và phản bác.
Hãy xem sự khác biệt giữa việc một đại học thảo luận xung đột Israel–Palestine và việc một đại học tuyên bố lập trường mà tổ chức phải theo về xung đột đó. Cách thứ nhất mời gọi tìm hiểu; cách thứ hai xác lập một câu trả lời chính thức. Cách thứ nhất tạo không gian cho bất đồng; cách thứ hai thu hẹp không gian ấy. Khác biệt này cũng quan trọng như vậy với những câu hỏi về chủng tộc, lịch sử người bản địa, chủ nghĩa tư bản, chính sách khí hậu, nhập cư, giới, chủ nghĩa dân tộc hoặc công bằng xã hội.
Đại học thường biện minh cho các tuyên bố của tổ chức bằng việc chúng giúp trấn an thành viên của những cộng đồng bị gạt ra ngoài lề. Ý định ấy có thể hoàn toàn chân thành. Nhưng ở đây có một nghịch lý. Đồng thuận của tổ chức càng mạnh về những câu hỏi chính trị và xã hội gây tranh cãi, những thành viên của cộng đồng đại học bất đồng với sự đồng thuận ấy càng khó lên tiếng tự do.
Tham gia tìm hiểu thay cho tính đảng phái
Câu hỏi không phải những đề tài khó có nên được thảo luận hay không. Chúng nhất định nên được thảo luận. Câu hỏi là trường đại học nên tham gia vào cuộc tranh luận hay cung cấp một diễn đàn cho cuộc tranh luận ấy.
Nếu đại học chính thức chấp nhận một cách diễn giải nhất định về phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa thực dân, quan hệ quốc tế hoặc công bằng xã hội, người chất vấn cách diễn giải đó sẽ thấy mình không chỉ bất đồng với đồng nghiệp, mà đang chống lại những giá trị của trường. Đây chính là lý do tính trung lập của tổ chức phục vụ tự do học thuật. Nó bảo vệ người bất đồng.
Một giáo sư hoặc sinh viên có quan điểm không được nhiều người ủng hộ không nên phải thuyết phục ban quản trị đại học trước khi được quyền bày tỏ quan điểm ấy. Tính chính đáng về trí tuệ của một lập luận cũng không nên phụ thuộc vào việc nó có phù hợp với một sự đồng thuận đang thịnh hành hay không.
Các cơ sở học thuật phải khuyến khích sự tham gia tìm hiểu bằng trí tuệ mà không chính thức trở thành phe phái. Đại học cần hỗ trợ một không gian công cộng cởi mở và thực sự bao dung. Đại học không phải một đảng chính trị.
Thực tế, việc trường đại học bảo vệ không gian trung lập cho đối thoại văn minh là một sự phục vụ không thể thiếu đối với công dân của một xã hội tự do.
Quan điểm trong bài thuộc về tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Epoch Times.
William Brooks — Epoch Times.