Bình luận của Sam Schwisberg, đăng trên The Epoch Times ngày 29/9 và cập nhật ngày 30/9/2026. Nội dung sau thể hiện lập luận của tác giả.
Thành ngữ “Catch-22” trở nên phổ biến sau cuốn tiểu thuyết cùng tên của Joseph Heller xuất bản năm 1961, dùng để chỉ tình thế không lối thoát do những quy định hành chính thiếu nhất quán hoặc mâu thuẫn tạo ra.
Trong bối cảnh địa chính trị rối ren hiện nay, bất kỳ doanh nghiệp Canada nào muốn bán hàng ra nước ngoài cũng có thể lâm vào một tình thế như vậy. Hãy xem ví dụ sau.
Hãy tưởng tượng bạn điều hành một doanh nghiệp mua một linh kiện điện nhỏ từ Trung Quốc để làm sản phẩm phần lớn được sản xuất tại Canada. Bạn vui mừng khi ký được hợp đồng bán hàng cho chính phủ Mỹ và một công ty lớn của Mỹ. Cả hai hợp đồng đều buộc bạn tuân thủ luật xuất khẩu hoặc các lệnh trừng phạt của Mỹ. Tuần kế tiếp, bạn bán được hàng cho một công ty ở Pháp; hợp đồng này cũng đòi hỏi tuân thủ một số quy định của Liên minh châu Âu và Pháp.
Mấy tuần kinh doanh thật thuận lợi. Tháng ấy còn khởi sắc hơn khi ba ngày sau, một doanh nghiệp tại Trung Quốc đề nghị mua hàng của bạn.
Bạn quyết định đến lúc hỏi ý kiến luật sư chuyên về kinh doanh quốc tế: bạn muốn tránh rắc rối pháp lý và kinh doanh có đạo đức. Trước đó, bạn đã thử hỏi ChatGPT và Claude nhưng vẫn không hiểu rõ những thông tin nhận được.
Luật sư nói công ty Trung Quốc cung cấp linh kiện mà bạn mua suốt nhiều năm bị nghi ngờ đã cưỡng ép người Duy Ngô Nhĩ bị áp bức, cũng như trẻ em, làm việc. Đó là lao động cưỡng bức, thường được gọi là “nô lệ thời hiện đại”, và theo lời luật sư trong ví dụ của tác giả, việc sử dụng nguồn hàng ấy trái với luật Canada, Mỹ và EU.
Bạn hoàn toàn không biết và bị sốc. Sau đó, bạn biết mình không thể hoàn tất thương vụ với khách hàng mới ở Trung Quốc: công ty này do một cổ đông thuộc diện bị Mỹ và EU trừng phạt nắm 75%, nên luật cấm bạn bán hàng cho họ.
Rõ ràng, bạn không thể chốt thương vụ ấy, cũng không thể tiếp tục dùng nhà cung cấp Trung Quốc nhiều khả năng sử dụng lao động cưỡng bức. Bạn chọn điều mình tin là đúng: tìm nhà cung cấp mới dù chi phí cao hơn và hủy thương vụ với công ty Trung Quốc. Bạn tuân thủ luật và nguyên tắc đạo đức, dù chi phí tăng còn doanh số giảm.
Thế là rơi vào Catch-22.
Tháng 4/2026, Trung Quốc ban hành các Nghị định số 834 và 835, tăng sức thực thi cho một đạo luật có từ năm 2021. Theo cách Schwisberg diễn giải, các quy định này khiến việc tuân thủ luật nước ngoài gây thiệt hại cho doanh nghiệp Trung Quốc trở thành hành vi bất hợp pháp tại Trung Quốc.
Tác giả lập luận rằng ngay cả việc thẩm định doanh nghiệp Trung Quốc — thu thập thông tin về cơ cấu sở hữu để xem có bị cấm bán hàng hay không, hoặc đánh giá nguy cơ sử dụng lao động cưỡng bức — cũng không phù hợp với luật Trung Quốc; quyết định không giao dịch với công ty ấy cũng vậy.
Theo phân tích của ông, doanh nghiệp Trung Quốc bị đe dọa thiệt hại có thể kiện bạn và công ty của bạn ra tòa tại Trung Quốc. Doanh nghiệp của bạn cũng có thể đối mặt các biện pháp đáp trả, còn bạn có thể bị từ chối nhập cảnh. Chính quyền và doanh nghiệp Trung Quốc còn có thể tìm đến nhiều biện pháp khác.
Schwisberg nhận xét rằng trong năm năm qua, chính quyền Trung Quốc nhìn chung chưa thực thi đạo luật năm 2021. Nhưng các sửa đổi năm 2026 đã xác định phạm vi rõ hơn và phân tán cơ chế thực thi, làm tăng nguy cơ doanh nghiệp nước ngoài bị tác động. Trong khi đó, luật về lao động cưỡng bức tại Canada, EU, Mỹ và các nơi khác có tác động ngày càng lớn; doanh nghiệp thường xuyên chuyển chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc hơn. Theo ông, điều đó tạo động lực kinh tế để Trung Quốc thực thi mạnh hơn hệ thống luật chống trừng phạt nước ngoài, khiến mức rủi ro tăng lên.
May cho doanh nghiệp giả định của bạn, công ty còn quá trẻ để có tài sản ở Trung Quốc, nên một bản án trên giấy tại đó có thể không gây tác động lớn. Tuy nhiên, dù đây không phải tội hình sự ở Trung Quốc, Schwisberg đặt câu hỏi liệu bạn có nên hoãn chuyến tham quan Vạn Lý Trường Thành dự định vào mùa hè năm sau. Ngay cả khi được cấp thị thực và cho nhập cảnh, liệu bạn có được phép rời Trung Quốc?
Đó chính là tình thế Catch-22.
Tác giả và nguồn: Sam Schwisberg, “The Catch-22 of Business With China”, The Epoch Times, 29/9/2026, cập nhật 30/9/2026. Đây là bài bình luận; ví dụ về doanh nghiệp Canada là tình huống giả định do tác giả dựng để phân tích rủi ro pháp lý, không phải một vụ việc đã xảy ra.