Lời giải thích không phải trải nghiệm; thông tin không phải trí tuệ; có câu trả lời chưa đồng nghĩa với hiểu biết. Tác giả Mollie Engelhart suy ngẫm về điều con người có thể đánh mất khi mọi câu hỏi đều lập tức được đưa lên màn hình.
Bài bình luận của Mollie Engelhart, The Epoch Times, ngày 29/10/2026. Những nhận định và trải nghiệm dưới đây thuộc về tác giả.
Tôi nhớ thời mọi người ngồi quanh bàn ăn và cùng thắc mắc về nhiều điều.
Ai đó hỏi: Mặt trăng cách chúng ta bao xa? Tại sao chim di cư? Người xưa xây những nhà thờ đồ sộ cách đây hàng trăm năm bằng cách nào?
Một người đưa ra giả thuyết. Người khác nhớ điều đã đọc. Một người nữa không đồng ý, và chẳng mấy chốc, cả cuộc trò chuyện mở ra quanh câu hỏi mà thực ra không ai tại bàn biết đáp án.
Đôi khi, chúng tôi nói chuyện cả buổi tối mà vẫn không có câu trả lời. Đó cũng là một phần sức hấp dẫn.
Ngày nay, ai đó đặt câu hỏi, một người rút điện thoại, hỏi Google hoặc ChatGPT, và vài giây sau chúng ta có đáp án. Cuộc trò chuyện kết thúc. Bí ẩn được giải đáp. Chuyển sang chuyện khác. Nhưng gần đây, tôi cứ tự hỏi chúng ta mất gì trong sự trao đổi ấy.
Tôi có bốn người con, và cảm giác chúng hỏi tôi hàng trăm câu mỗi ngày. Vì sao trời xanh? Cái này hoạt động thế nào? Tại sao chuyện đó xảy ra? Thứ này từ đâu đến?
Có lúc tôi biết đáp án. Có lúc tôi có giả thuyết. Và có lúc tôi chỉ nói: “Mẹ không biết”.
Các con không hài lòng lắm: “Tra đi mẹ”; “Hỏi ChatGPT đi”; “Tìm video YouTube đi”. Chúng muốn biết ngay. Tôi hiểu thôi thúc ấy. Trong túi tôi có chiếc máy tính có thể trả lời gần như mọi điều tôi nghĩ ra để hỏi. Tại sao lại không dùng?
Nhưng tôi ngày càng thấy mình muốn cưỡng lại. Không phải vì không muốn các con học hỏi, mà vì tôi băn khoăn liệu có điều quan trọng đang diễn ra trong khoảng giữa lúc đặt câu hỏi và tìm thấy đáp án.
Nếu chính quá trình tìm hiểu mới là nơi một số công việc quan trọng nhất diễn ra thì sao?
Khi không biết điều gì, tâm trí bắt đầu tìm kiếm. Chúng ta hình dung những khả năng, kết nối trải nghiệm với điều đã nghe, nhớ lại cuộc trò chuyện, quan sát và câu chuyện. Chúng ta cân nhắc lời giải thích, bác bỏ cái này, xem xét cái kia, đôi khi đi tới hiểu biết hoàn toàn mới. Điều gì xảy ra nếu bỏ quá trình ấy?
Chúng ta biết bộ não thay đổi theo cách sử dụng. Các nhà nghiên cứu tài xế taxi London phát hiện việc học cách định hướng trong hệ thống đường phố đặc biệt phức tạp của thành phố có liên hệ với những thay đổi đo được ở hồi hải mã, vùng não tham gia ghi nhớ và định hướng. Những tài xế hoàn thành nhiều năm đào tạo chuyên sâu có lượng chất xám tăng lên ở một phần hồi hải mã.
Hãy nghĩ về điều đó: công việc học hỏi thực sự thay đổi bộ não. Tôi không nói khoa học đã chứng minh sử dụng ChatGPT làm co nhỏ phần não chịu trách nhiệm cho sự kinh ngạc. Nhưng tôi đặt câu hỏi liệu giao ngày càng nhiều việc suy nghĩ cho bên ngoài có hệ quả hay không.
Nếu não thích nghi với điều ta liên tục yêu cầu nó làm, điều gì xảy ra khi ta không còn yêu cầu nó hình dung, tìm tòi, ghi nhớ và tự hỏi? Và khi cả xã hội bắt đầu như vậy thì sao?
Tôi nghĩ về khác biệt giữa thông tin và trí tưởng tượng. Khi mọi người từng ngồi quanh bàn ăn tìm đáp án, họ không chỉ trao đổi dữ kiện. Họ chia sẻ trải nghiệm: một người biết cơ khí, một người nhớ chuyện ông kể, người khác từng đi đâu đó và thấy điều lạ. Chúng ta cần nhau để ghép nối hiểu biết về thế giới.
Giờ đây, chúng ta giao quá nhiều quá trình ấy cho máy móc. Tôi tự hỏi liệu cùng với tính tò mò, chúng ta có đang mất điều gì trong kết nối giữa người với người.
Trước khi trở thành nông dân, tôi nghĩ mình hiểu thực phẩm. Tôi đã nhiều năm làm đầu bếp, xây dựng nhà hàng, nghiên cứu nguyên liệu và có quan điểm rất mạnh mẽ về những gì con người nên và không nên ăn. Tôi có câu trả lời, rất nhiều câu trả lời.
Rồi tôi mua một trang trại ở California.
Bỗng nhiên, thiên nhiên đặt ra những câu hỏi tôi không biết trả lời. Vì sao cây này phát triển còn cây kia chết? Vì sao vật nuôi hành xử khác dự kiến? Vì sao đất chỗ này dường như đầy sức sống, chỗ khác gần như chết? Một số điều đã học không phù hợp với điều tôi quan sát.
Sự giáo dục làm thay đổi đời tôi sâu sắc nhất không đến từ việc ai đó cho tôi câu trả lời tốt hơn. Nó đến từ khám phá rằng tôi còn không biết nhiều đến mức nào. Càng dành thời gian quan sát thiên nhiên, tôi càng thấy thiên nhiên phi thường.
Một con bò biến cỏ thành sữa. Một hạt giống chứa những gì cần để trở thành cây lớn. Thế giới vô hình dưới chân, nơi hàng tỷ sinh vật tham gia tạo nên sự sống. Chúng ta có thể giải thích những quá trình sinh học ấy, nhưng giải thích không làm chúng bớt kỳ diệu. Ít nhất, điều đó không nên xảy ra.
Đâu đó trên đường đi, tôi nghĩ chúng ta đã phát triển một quan hệ kỳ lạ với tri thức. Dường như chúng ta cho rằng một khi điều gì được giải thích, nó không còn đáng để mình kinh ngạc. Tại sao?
Biết em bé phát triển trong bụng mẹ có làm sự ra đời của đứa trẻ bớt kỳ diệu? Hiểu quang hợp có khiến cây bớt phi thường? Biết thành phần hóa học của nước có làm giảm sự kinh ngạc trước cơn mưa từ trời xuống?
Tôi cho rằng ngược lại. Càng trải nghiệm thiên nhiên, tôi càng tin sự kinh ngạc là một con đường giúp chúng ta gặp gỡ Thượng Đế.
Có lẽ đó là điều khiến tôi băn khoăn nhất về quan hệ ngày càng tự động hóa với tri thức. Tôi tự hỏi chúng ta có đang mất nhiều hơn tính tò mò, có đang đánh mất lòng biết ơn.
Bởi lòng biết ơn đòi hỏi nhận ra mình được trao tặng điều phi thường. Khi thức ăn chỉ đơn giản đến từ cửa hàng, ta bớt trân trọng đất, mưa, người nông dân, con vật và hàng nghìn mối liên hệ làm bữa ăn trở nên khả dĩ. Khi điện chỉ đơn giản đến từ ổ cắm, ta không còn nghĩ tới những sức mạnh phi thường khiến đời sống hiện đại có thể tồn tại.
Khi mọi thứ đều có thể giải thích, dự đoán và sẵn có theo yêu cầu, liệu ta có bắt đầu coi phép màu được sống là điều hiển nhiên? Và nếu mất khả năng kinh ngạc, khả năng biết ơn có phai nhạt theo?
Tôi không biết. Nhưng tôi nghĩ đây là những câu hỏi đáng ngồi lại suy ngẫm.
Tôi dùng trí tuệ nhân tạo để nghiên cứu và công nhận đó là công cụ phi thường. Nhưng tôi ngày càng lo ngại về khác biệt giữa tiếp cận kiến thức và thực sự phát triển sự hiểu biết.
Máy có thể giải thích con bê ra đời thế nào, nhưng không cho bạn trải nghiệm đứng giữa đồng cỏ nhìn nó thở hơi đầu tiên. Máy có thể mô tả mùi mưa chạm đất khô, nhưng không cho bạn lòng biết ơn khi đứng trong cơn mưa sau nhiều tháng hạn hán. Máy có thể sắp xếp hàng nghìn năm văn bản của con người về Thượng Đế, nhưng không thể trải nghiệm mối quan hệ với Ngài.
Lời giải thích không phải trải nghiệm. Thông tin không phải trí tuệ. Có câu trả lời chưa đồng nghĩa với hiểu biết.
Tôi không muốn các con lớn lên tin rằng mọi câu hỏi đều có đáp án chờ sẵn trong màn hình. Tôi muốn chúng tự hỏi, tranh luận quanh bàn ăn, hình dung các khả năng, quan sát, thay đổi suy nghĩ và đôi lúc đi ngủ khi chưa biết đáp án.
Tôi muốn chúng ngắm sao và suy ngẫm vị trí của mình trong sự sáng tạo của Thượng Đế. Tôi muốn chúng nhận ra mình được tạo ra theo hình ảnh Ngài, đời mình có ý nghĩa và mục đích. Và tôi muốn chúng trải nghiệm lòng biết ơn khi hiểu rằng việc chúng ta có mặt ở đây phi thường đến nhường nào.
Bởi có lẽ sự kinh ngạc không phải thứ ta bỏ lại khi được giáo dục. Có lẽ giáo dục vốn phải làm nó sâu sắc hơn.
Và có lẽ nguy cơ lớn nhất của việc có mọi câu trả lời trong tầm tay không phải là ngừng suy nghĩ, mà là ngừng đặt những câu hỏi không có đáp án dễ dàng.
Điều gì xảy ra với xã hội không còn biết kinh ngạc? Điều gì xảy ra với trí tưởng tượng, các mối quan hệ, lòng biết ơn và cuối cùng là kết nối với Thượng Đế?
Tôi không biết. Và lần này, tôi không nghĩ mình muốn tra cứu.
Quan điểm trong bài thuộc tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của The Epoch Times. Dịch đầy đủ nội dung chính từ bài nguồn của Mollie Engelhart.