Phân tích – Bình luận. Tác giả: Anders Corr, The Epoch Times. Bài viết trình bày quan điểm và đánh giá của tác giả; các dự đoán không phải kết quả đã được xác nhận.
Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAICO) của Trung Quốc hiện có 37 thành viên.
Bắc Kinh mở rộng tổ chức bằng cách cung cấp miễn phí các mô hình có trọng số mở cho những nước đối tác như Nga, Iran, đồng thời tài trợ các trung tâm AI tại những tổ chức quốc tế, trong đó có BRICS, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải, Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á, Liên đoàn Arab, Liên minh châu Phi và Cộng đồng Các quốc gia Mỹ Latinh và Caribe.
Dù WAICO có vẻ cởi mở, Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) vẫn muốn kiểm soát chặt những công nghệ AI tốt nhất của mình. Ngày 16/10, chính quyền đề xuất kiểm soát xuất khẩu đối với các hệ thống AI chiến lược.
Vì thế, theo tác giả, lợi ích của WAICO ít hơn những gì được mô tả, còn chi phí lớn hơn. Các rủi ro bao gồm lệ thuộc công nghệ Trung Quốc; hoạt động gián điệp của các nhân viên quân sự, tình báo đe dọa chủ quyền dữ liệu của nước thành viên; và việc AI tạo điều kiện cho các vi phạm quyền tự do dân sự ở quy mô quốc tế chưa từng có.
Tác giả cho rằng ĐCSTQ sử dụng WAICO để làm suy yếu các sáng kiến ngoại giao dân chủ về chuẩn mực AI. Mô hình tương ứng của Mỹ là Pax Silica, thúc đẩy chuỗi cung ứng phần cứng AI ổn định bằng cách ưu tiên cho thành viên tiếp cận khoáng sản, chip máy tính và hạ tầng AI. Theo cách nhìn của tác giả, phương thức này liên kết và bảo vệ các chuỗi cung ứng dân chủ vừa đáng tin cậy, vừa hỗ trợ AI có trách nhiệm.
Ngược lại, WAICO thúc đẩy các công ty và mô hình AI Trung Quốc như DeepSeek, Qwen, Kimi, GLM và MiniMax. Đây thường là mô hình có trọng số mở. Tác giả nhận định các biện pháp bảo vệ còn yếu có thể làm tăng rủi ro AI bị dùng để tấn công mạng, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt và tăng quyền lực cho các chế độ độc đoán. Theo ông, ĐCSTQ chấp nhận các rủi ro đó và coi việc dùng AI cho mục tiêu độc đoán là một phần trong quá trình mở rộng ảnh hưởng toàn cầu của mình.
Như tác giả đã đề cập trong một bài trước, WAICO thành lập vào tháng 7, trụ sở tại Thượng Hải. Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres cùng quan chức từ một số thành viên sáng lập, gồm Nga, Pakistan, Indonesia, Kazakhstan và Lào, dự lễ thành lập.
Ngày hôm sau, lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình phát biểu tại Hội nghị AI Thế giới 2026. Ông kêu gọi “chủ nghĩa đa phương thực sự”, điều mà các nhà phân tích diễn giải là lập luận cho một trật tự toàn cầu song song do Bắc Kinh dẫn dắt.
Theo đánh giá của tác giả, trật tự được AI hỗ trợ như vậy có khả năng hạ thấp ưu tiên dành cho các giá trị như dân chủ, nhân quyền và tự do dân sự, giống cách ĐCSTQ đã hạn chế các giá trị đó tại Trung Quốc.
Alex Krasodomski thuộc Chatham House ở Anh nhận xét rằng tầm nhìn WAICO của Trung Quốc là tạo đối trọng với Mỹ trong việc định hình chuẩn mực AI toàn cầu.
Tác giả cho rằng điều này sẽ khiến Bắc Kinh dùng WAICO để chống lại nỗ lực của Mỹ nhằm gắn AI với dân chủ, nhân quyền, đồng thời thúc đẩy cách tiếp cận cho phép các chính quyền độc đoán tăng quyền lực bằng AI, với cái giá là quyền tự do dân sự.
Một số nhà phân tích Philippines thuộc tổ chức nghiên cứu Hợp tác Phát triển và An ninh Quốc tế (IDSC) đã cảnh báo nước này không nên tham gia WAICO, ví tổ chức với “con ngựa thành Troy” và những “cạm bẫy số”.
Họ lập luận rằng WAICO tạo lệ thuộc có tính cấu trúc vào công nghệ Trung Quốc, bình thường hóa công cụ giám sát xâm phạm quyền tự do dân sự tại Philippines, và buộc nước này sớm từ bỏ quyền kiểm soát dữ liệu có chủ quyền trước khi hệ sinh thái công nghệ nội địa kịp phát triển.
Các nhà phân tích IDSC lưu ý chưa rõ Philippines có được mời gia nhập hay không. Theo họ, sự im lặng này cho thấy WAICO là một hoạt động xây dựng liên minh có chọn lọc, hình thành quan hệ chính trị dưới danh nghĩa công nghệ.
Kazakhstan là nước duy nhất tham gia cả Pax Silica lẫn WAICO. Các cơ quan AI của nước này hành động độc lập, dường như tìm con đường riêng giữa cách tiếp cận của các cường quốc, trong đó có Liên minh châu Âu.
Đồng thời, Kazakhstan nhận lượng đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn từ Trung Quốc, với mức kỷ lục 2,8 tỷ USD trong năm trước. Tác giả nhận định điều này có thể ảnh hưởng quyết định về AI và WAICO, trong khi cách tiếp cận của WAICO dường như chiếm ưu thế trong vấn đề quyền tự do dân sự.
Kazakhstan thông qua luật AI mới vào năm trước, có hiệu lực tháng 1, trước khi nước này gia nhập hai sáng kiến. Luật tham khảo Đạo luật AI của EU. Tuy nhiên, khác với đạo luật EU và phù hợp với hướng đi sau này của WAICO, luật Kazakhstan không cấm những ứng dụng rủi ro cao như giám sát sinh trắc học đại trà và dự báo hoạt động tội phạm bằng AI.
Kazakhstan có nguồn uranium, tungsten phong phú và năng lượng giá rẻ. Những tài nguyên này quan trọng đối với việc xây dựng hạ tầng AI toàn cầu, phù hợp mục tiêu độc lập chuỗi cung ứng của Pax Silica. Theo tác giả, cùng lợi thế tham gia sớm, chúng có thể tạo cho Kazakhstan đủ ảnh hưởng để tham gia cả hai tổ chức.
Indonesia cũng có nickel và đồng, những tài nguyên quan trọng với phát triển AI. Nước này là thành viên WAICO và muốn có quyền tham gia cả hai sáng kiến.
Tuy nhiên, Mỹ ngày càng phản đối việc tham gia song song. Một dự thảo thư của Bộ Ngoại giao được Reuters đưa tin tháng 8 có ý rằng tham gia mọi phía đồng nghĩa không thực sự thuộc về phía nào. Bức thư dự kiến gửi 35 bên ký tuyên bố của Mỹ về AI nhưng dường như đã bị rò rỉ.
Theo nội dung Reuters được bài nguồn dẫn lại, bằng cách gây sức ép buộc các nước chọn bên, Mỹ muốn hạn chế nguồn lực của Trung Quốc trong cuộc đua phát triển AI tiên tiến nhất – công nghệ có thể phục vụ ưu thế quân sự hoặc kinh tế.
Tác giả dự đoán Mỹ có thể chỉ dành đầy đủ ưu đãi Pax Silica cho những nước không gia nhập WAICO. Thành viên tham gia cả hai có thể bị coi là đối tác hỗ trợ không nhất quán các giá trị của Mỹ và nằm xa hạt nhân của sáng kiến.
Bài nguồn dẫn báo cáo ngày 26/10 của Bộ Ngoại giao Mỹ cho rằng một nước không thể là đối tác đáng tin cậy trong Pax Silica trong khi vẫn tham gia thực chất những sáng kiến thúc đẩy tầm nhìn cạnh tranh về siêu trí tuệ.
Theo kết luận của Anders Corr, WAICO và Pax Silica cạnh tranh vì đều muốn khai thác sức mạnh AI để tác động tương lai chính trị thế giới. Ông nhìn nhận WAICO chịu sự dẫn dắt và phục vụ một đảng toàn trị, còn Pax Silica thúc đẩy các quyền tự do dân chủ thay cho sự lệ thuộc vào ĐCSTQ; bởi vậy, đây là cuộc cạnh tranh có hệ quả rất lớn.
Nguồn: Anders Corr, “China’s ‘World AI Cooperation Organization’”, The Epoch Times. Quan điểm trong bài thuộc tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của The Epoch Times.