
Năm 1989, sau khi Bức tường Berlin sụp đổ ngày 9/11, nhân viên Đại sứ quán Mỹ tại Đông Đức phát hiện một thư ký người Mỹ đã chuyển thông tin mật cho bạn trai người Đông Đức. Ông Thomas Lee Boam, khi ấy là nhà ngoại giao Mỹ làm việc tại Đông Đức, kể rằng người thư ký biết mình đang cung cấp tài liệu mật. Bà tin người bạn trai yêu mình, còn theo lời ông Boam, người này không có tình cảm như bà nghĩ. Người thư ký bị phạt tù và sau đó đã được trả tự do.
Trong nghiệp vụ tình báo, cách tiếp cận này thường được gọi là “bẫy tình”. Ông Boam nói các cơ quan tình báo có thể cử một người đàn ông hoặc phụ nữ hấp dẫn tiếp cận mục tiêu để xây dựng quan hệ tình cảm. Theo ông, thủ đoạn phổ biến đến mức trong giới có cách nói riêng cho người đã mắc bẫy.
Hơn ba thập niên sau, vấn đề này lại được chú ý tại Thung lũng Silicon sau khi ông Jensen Huang, đồng sáng lập Nvidia, từ chức hôm 12/11. Trước đó, ông Huang công khai thừa nhận quan hệ ngoài hôn nhân. Người có quan hệ với ông, bà Alice Huang, từng là lãnh đạo của công ty điện toán đám mây Megaspeed tại Singapore. Theo Epoch Times, công ty được cho là đã giao dịch khoảng 4,8 tỷ USD chip Nvidia trong hai năm và bị giới chức Mỹ nghi giúp các thực thể Trung Quốc lách quy định kiểm soát xuất khẩu. Megaspeed bác bỏ cáo buộc sai phạm. Bộ trưởng Tư pháp Mỹ Todd Blanche cho biết cuộc điều tra chưa đi đến kết luận cuối cùng chứng minh bà Alice Huang là điệp viên Trung Quốc. Vụ việc khiến giới chức chú ý hơn đến cách Bắc Kinh tìm đường tiếp cận những người có ảnh hưởng ở phương Tây.
Ông Boam làm việc 26 năm trong ngành ngoại giao Mỹ, từng công tác ở Tây Đức, Đông Đức, Canada, Hồng Kông và Bắc Kinh. Từ năm 2000 đến 2004, ông phụ trách công tác thương mại với hàm tham tán công sứ tại Đại sứ quán Mỹ ở Bắc Kinh. Nay ông giảng dạy tại Trường Kinh doanh David Eccles thuộc Đại học Utah.
Trong cuộc phỏng vấn dài khoảng 90 phút với Epoch Times, thực hiện một ngày trước khi ông Jensen Huang từ chức, ông Boam cho biết ông phát biểu với tư cách cá nhân. Ông nói mình đang kể lại những gì từng trải qua, đã rời công việc ấy 20 năm và không biết Chính phủ Mỹ nhìn nhận vấn đề hiện nay ra sao.
Quy định đề phòng “bẫy tình”
Theo ông Boam, thời ông làm việc tại Trung Quốc, nhân viên ngoại giao Mỹ không được thiết lập quan hệ tình cảm lâu dài với công dân Trung Quốc. Ông có thể trao đổi với nhân viên, nhưng phải báo cáo nếu có quan hệ cá nhân với người ngoài đại sứ quán, vì phía Mỹ coi đó là một nguy cơ tình báo.
Ông nhớ rằng nhiều nhà ngoại giao còn độc thân và muốn giao lưu. Một cuộc hẹn riêng tư vẫn có thể được chấp nhận, song việc gặp gỡ nhiều lần để hình thành quan hệ lâu dài thì không. Theo đánh giá của ông lúc đó, nếu một người được cử tiếp cận công dân Mỹ, mục đích có thể là gây dựng lòng tin để lấy thông tin mật. Ông lý giải rằng khi đã yêu, mục tiêu có thể đồng ý làm những việc mà trước đó họ sẽ từ chối. Sự đề phòng còn áp dụng với cả quan hệ bạn bè. Ông nói mỗi khi có người muốn kết bạn, nhân viên ngoại giao phải tự hỏi lý do.
Cuộc sống dưới sự giám sát
Khi được hỏi có từng bị theo dõi ngoài khuôn viên đại sứ quán ở Bắc Kinh hay không, ông Boam đáp rằng việc đó xảy ra thường xuyên. Ông kể cảm giác ấy có một mặt trái ngược. Vì những người xung quanh cũng biết an ninh nhà nước theo sát các nhà ngoại giao, ông cho rằng họ ít có nguy cơ bị cướp hoặc bị tấn công trên đường.
Ông kể nhà riêng bị gắn thiết bị nghe lén, còn kết nối Internet và thư điện tử bị giám sát. Có lúc, theo ông, việc giám sát khiến đường truyền chậm đến mức ông nói thành tiếng với vợ rằng mình không thể gửi thư vì có quá nhiều người đang theo dõi. Ông nhớ rằng sau đó đường truyền bỗng nhanh trở lại.
Ông Boam nói cũng có lúc tận dụng chiếc micro mà ông tin là có trong nhà để gửi lời phê bình tới phía Trung Quốc. Theo ông, phép ngoại giao không cho phép ông nói thẳng một số điều trước mặt quan chức nước sở tại. Nói chuyện ở nhà, ông có thể gửi đi thông điệp mà không cần đối diện trực tiếp. Ông kể mình dần thích nghi với tình trạng đó.
Theo ông, các cơ quan ngoại giao nước ngoài khi ấy không được tuyển người Trung Quốc trực tiếp trên thị trường lao động. Nhân viên địa phương được thẩm tra, phân công và quản lý qua cơ quan dịch vụ ngoại giao của nhà nước, có liên hệ với hệ thống an ninh. Ông nói đơn vị thương mại của mình có khoảng 100 nhân viên Trung Quốc do phía an ninh bố trí, và cơ quan này giữ lại 30% tiền lương của họ.
Ông cho biết những nhân viên đó phải báo lại cho cơ quan an ninh những gì họ thấy và nghe. Tuy vậy, nhiều nhân viên trẻ tỏ ra ngạc nhiên khi biết nhà ông bị gắn thiết bị nghe lén. Theo quan sát của ông, sau cuộc đàn áp ở Thiên An Môn năm 1989, sự can thiệp vào đời sống thường ngày ít lộ rõ với những người không chạm tới các chủ đề mà nhà chức trách coi là nhạy cảm, như Pháp Luân Công. Ông nhớ rằng nhiều người trẻ lúc đó quan tâm tới việc mua ô tô và những hàng hóa mà thế hệ cha mẹ chưa từng có.
Những bữa trưa để xin thị thực
Ông Boam cũng tiếp xúc nhiều năm với văn hóa guanxi, tức gây dựng quan hệ để nhờ giúp đỡ. Ông kể rằng mỗi khi giới kinh doanh mời ăn trưa, chuyện xin thị thực thường là mục đích đằng sau lời mời. Cuối cùng, ông đặt ra nguyên tắc hỏi trước nội dung cuộc gặp và từ chối những bữa trưa chỉ nhằm vận động cho hồ sơ thị thực.
Theo ông, ngay trong một cuộc trò chuyện, một quan chức Trung Quốc có thể tuyên bố sẽ không chịu sự đe dọa của “các thế lực bá quyền tư bản”, rồi ngay sau đó nhờ ông giúp con trai vào đại học Mỹ. Một lãnh đạo từng giữ vị trí số hai trong chính phủ Trung Quốc cũng nói với ông rằng ông ấy rất vui khi có dịp đưa cháu gái tới McDonald’s ăn hamburger.
Những khi ông Boam làm quyền đại sứ, ông kể Bộ Ngoại giao Trung Quốc gần như ngày nào cũng triệu ông đến để phản đối chính thức. Có lúc họ phản đối báo Mỹ gọi Đài Loan là một quốc gia độc lập; có lúc họ phản đối các cuộc biểu tình của học viên Pháp Luân Công tại Mỹ. Ông viện dẫn các quyền tự do ngôn luận và hội họp được Hiến pháp Mỹ bảo vệ. Sau phần trao đổi chính thức, người đối diện có thể chuyển ngay sang hỏi thăm gia đình, kỳ nghỉ hoặc mời ông dùng bữa. Ông Boam xem đó là một nghi thức ngoại giao.
Hồ sơ tranh chấp 9 tỷ USD và việc xác minh đối tác
Ở vị trí phụ trách thương mại, ông Boam ít tiếp xúc với người dân Trung Quốc ngoài các kênh chính thức. Phần lớn công việc của ông là xử lý các tranh chấp giữa doanh nghiệp địa phương và đối tác Mỹ, từ sao chép sản phẩm, làm hàng giả, vi phạm hợp đồng đến gian dối, chiếm đoạt tiền và tham nhũng. Ông ước tính mình dành khoảng 80% thời gian cho các vấn đề như vậy.
Vì Bắc Kinh và Washington chênh lệch 12 giờ vào một số thời điểm trong năm, ông nhớ có những cuộc gọi đánh thức mình lúc 3 giờ sáng, trong khi người gọi bắt đầu bằng lời chào buổi chiều. Khi rời Bắc Kinh, ông nói mình còn phụ trách các hồ sơ tranh chấp thương mại trị giá 9 tỷ USD mà doanh nghiệp Mỹ nhờ hỗ trợ.
Trong phần trả lời bằng văn bản sau khi ông Jensen Huang từ chức, ông Boam cho rằng thiếu sót mình từng thấy hai thập niên trước vẫn còn. Nhiều doanh nghiệp bỏ qua bước kiểm tra cơ bản về đối tác Trung Quốc, chẳng hạn xác nhận địa chỉ đăng ký có phải là nơi công ty thực sự hoạt động hay không. Ông kể đã hơn một lần tự đến một địa chỉ theo đề nghị của doanh nghiệp Mỹ và thấy không có văn phòng ở đó.
Epoch Times cho biết trong tháng 11, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo các công ty công nghệ Mỹ đang bị xem xét về khả năng chip Nvidia thuộc diện hạn chế đã được bán cho các công ty bình phong làm trung gian.
Ông Boam gọi thời gian công tác tại Trung Quốc là những năm tháng đầy thử thách, cuốn hút và mệt mỏi, một trải nghiệm ông trân trọng. Ông lưu ý rằng các nhà ngoại giao phải tuân theo quy định báo cáo nghiêm ngặt, trong khi lãnh đạo doanh nghiệp thường không chịu những quy định tương tự. Lời khuyên của ông cho cả hai giới là tìm hiểu người ngồi đối diện, kiểm tra thực tế đằng sau những gì được giới thiệu và thận trọng với những quan hệ thân thiết đến quá nhanh.
Nguồn: Bài phỏng vấn của Eliza Wu và Olivia Li trên The Epoch Times và hồ sơ giảng viên tại Đại học Utah.
