Tuyên bố mới đây của một nhà khoa học Trung Quốc về việc chỉnh sửa gen trên phôi thai người đã khiến dư luận lo ngại về sự quản lý lỏng lẻo và các tiêu chuẩn đạo đức trong khoa học tại nước này.

Giáo sư Hà Kiến Khuê hôm 25/11 tuyên bố, dự án thử nghiệm của ông đã tạo ra cặp chị em song sinh đầu tiên trên thế giới có ADN kháng nhiễm HIV. Tuy nhiên, việc này làm dấy lên sự phản ứng dữ dội từ cộng đồng khoa học.

Theo AFP, Trung Quốc đang tìm mọi cách để trở thành nước đi đầu trong lĩnh vực nghiên cứu gen và nhân bản vô tính. Các nhà nghiên cứu Trung Quốc sẵn sàng tiếp cận những vấn đề nhạy cảm mà nhiều nước còn lo ngại, không dám chạm đến vì liên quan đến đạo đức con người.

Các nhà khoa học Trung Quốc là những người đầu tiên trên thế giới thực hiện chỉnh sửa gen trên phôi thai người vào năm 2015. Tuy nhiên, không phải mọi thí nghiệm đều đạt được kết quả khả quan, tạp chí Nature (Anh) tiết lộ hồi năm 2017.

Đầu năm 2018, giới khoa học Trung Quốc tiếp tục tuyên bố đã nhân bản vô tính thành công ở khỉ thông qua việc sử dụng phương pháp từng được dùng để tạo ra cừu vô tính Dolly, cách đây 20 năm trước.

Năm 2017, bác sĩ phẫu thuật người Ý Sergio Canavero đã gây chấn động dư luận khi tuyên bố thực hiện thành công thí nghiệm ghép đầu người trên tử thi tại một bệnh viện ở Trung Quốc, theo Global Times. Song, nhiều người cho rằng, ông Canavero đã phóng đại kết quả thí nghiệm.

trung quoc dang di nguoc lai dao duc khoa hoc
Công nghệ CRISPR cho phép các nhà khoa học loại bỏ và thay thế gen trên phôi thai người với độ chính xác nhất định. (Ảnh: Cambridge University Press)

Thí nghiệm của ông Hạ Kiến Khuê được sử dụng công nghệ CRISPR, một kỹ thuật cho phép các nhà khoa học loại bỏ và thay thế gen trên phôi thai người với độ chính xác nhất định. Phương pháp này chưa từng được thử nghiệm tại Mỹ nhưng giới khoa học Trung Quốc đã áp dụng nó trong việc điều trị ung thư.

Ông Khâu Nhân Tông, cựu Phó chủ tịch Ủy ban Đạo đức Bộ Y tế Trung Quốc, cáo buộc Giáo sư Hạ đã “gian lận” báo cáo đạo đức khoa học cho thí nghiệm của mình bằng cách liên hệ một bệnh viện khác thay vì nơi công tác là Đại học Khoa học và Công nghệ miền Nam (Thâm Quyến, Quảng Đông).

Nghiên cứu của ông Hạ đã làm ảnh hưởng đến uy tín của toàn giới khoa học Trung Quốc. Học giả của Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc cảnh báo thực trạng các nhà khoa học nước này đang được pháp luật buông lỏng và chỉ chịu sự quản lý nhẹ tay từ cơ quan chủ quản.

“Mọi người nói rằng Bộ Y tế là cơ quan “không có răng nanh, không thể cắn người”. Vì vậy, chúng tôi cố gắng cung cấp răng, nanh cho người đứng đầu Bộ, để họ có thể trừng trị những người vi phạm quy định”, ông Khâu nói với các phóng viên tại một hội thảo về chỉnh sửa gen ở Hong Kong .

Theo ông Khâu, chính quyền Trung Quốc thường xuyên bảo vệ các nhà khoa học. Nếu họ mắc phải sai lầm nhỏ, ắt sẽ được bỏ qua.

Cộng đồng nghiên cứu khoa học vẫn đang hoài nghi và chờ đợi bằng chứng về tuyên bố của ông Hạ. Nhà khoa học này dự kiến phát biểu tại hội thảo ở Hong Kong vào thứ Tư và thứ Năm tuần này.

Giáo sư Hạ đang chịu sức ép rất lớn tại Trung Quốc. Ủy ban Y tế Quốc gia đã ra lệnh điều tra quá trình thí nghiệm của ông.

Hôm thứ Ba (27/11), Bệnh viện Phụ nữ và Nhi đồng Thâm Quyến tuyên bố nghi ngờ chữ ký trên tài liệu phê chuẩn thí nghiệm là đặc biệt tuân thủ các tiêu chuẩn đạo đức, đã bị giả mạo và yêu cầu cảnh sát điều tra.

Một nhóm gồm 122 nhà khoa học Trung Quốc đã ký một tuyên bố chung và gọi thí nghiệm của ông Hạ là “điên rồ” và nó không công bằng đối với các nhà khoa học khác, những người tuân thủ đạo đức khoa học.

Đại học nơi ông Hạ làm việc cho biết ông đã nghỉ phép không lương kể từ tháng 2/2018. Họ chỉ trích nghiên cứu của ông là “vi phạm nghiêm trọng các chuẩn mực đạo đức và quy chuẩn học thuật”.

Theo một thông báo từ cơ quan giám sát y đức thuộc thành phố Thâm Quyến, mọi cơ sở y tế cần thành lập hội đồng đạo đức trước khi nghiên cứu liên quan đến con người. Bên cạnh đó, hội đồng đạo đức của bệnh viện liên quan đến thí nghiệm của ông Hạ đã không hoàn tất đăng ký như yêu cầu.

Vị giáo sư người Trung Quốc còn biện minh cho thí nghiệm của mình bằng cách đưa một video lên mạng và nói rằng cố gắng giúp đỡ các gia đình mang bệnh di truyền.

Ông Hạ nói: “Tôi cho rằng các quy chuẩn đạo đức sẽ đứng về phía chúng tôi trong dòng chảy lịch sử. Hãy nhìn lại những năm 1970 và Louise Brown (người đầu tiên ra đời nhờ thụ tinh nhân tạo). Thái độ sợ hãi và phẫn nộ của dư luận thời đó đang tái diễn”.

Trung Quốc có thị trường công nghệ gen lớn thứ hai trên toàn thế giới, theo UBS. Hãng tư vấn tài chính CCID Consulting có trụ sở tại Bắc Kinh ước tính giá trị của thị trường này sẽ tăng gấp 3 lần từ 7,2 tỷ CYI (1 tỷ USD) vào năm 2017 lên 18,3 tỷ CNY (2,6 tỷ USD) vào năm 2022.

Các quy định lỏng lẻo đã cho phép Trung Quốc tiến lên trong lĩnh vực y sinh học, theo Michael Donovan, người sáng lập Veraptus, một công ty công nghệ sinh học ở Trung Quốc. Bên cạnh đó, quỹ dân số đông tạo ra lượng bệnh nhân tiềm năng lớn.

Nhiều bệnh viện có thể thông qua một số thí nghiệm mà không cần xin phép cơ quan cấp nhà nước Trung Quốc, nhưng việc ông Hạ không xin phép cơ quan quản lý quốc gia “bật đèn xanh” cho một thí nghiệm mang tính đột phá lớn là “bất thường”.

Ông Donovan nhận định, từ góc độ đạo đức, Trung Quốc không chịu tác động từ yếu tố tôn giáo như Mỹ. Tuy nhiên, vấn đề liên quan tới sinh mạng con người, nên mọi người sẽ lo ngại nếu dự án này được triển khai quá vội vã.

Bạch Dương (Tổng hợp)