Đằng sau công cụ kiểm duyệt mang tên “Bức tường lửa vĩ đại” của Trung Quốc, vụ thảm sát Thiên An Môn dường như chưa bao giờ xảy ra, các cuộc biểu tình chống dự luật dẫn độ của Hồng Kông chỉ là một cuộc cãi vã, và chú gấu hoạt hình Winnie the Pooh mà trẻ em toàn thế giới đều biết lại không hề tồn tại, theo Artsy.

Bức ảnh mang tính biểu tượng Người đàn ông trước xe tăng (Tank Man) là một ví dụ điển hình về nỗ lực kiểm duyệt hình ảnh trên internet của chính quyền Trung Quốc. Thực tế, bất kỳ hình ảnh nào giống về chi tiết, bố cục trong bức ảnh nổi tiếng về một người đàn ông đứng trước một đoàn xe tăng ở Quảng trường Thiên An Môn đều có nguy cơ bị xóa khỏi các trang web được theo dõi chặt chẽ của đất nước này.

Một người biểu tình ở Bắc Kinh chặn đường của một đoàn xe tăng dọc theo Đại lộ Hòa bình vĩnh cửu gần Quảng trường Thiên An Môn. (Ảnh: Bettmann/Getty Images)

Ví dụ như, chỉ một bức ảnh về gói thuốc lá đứng trước hàng sách nối đuôi nhau, một con thiên nga trước hàng xe tải hay một con châu chấu trước lốp xe đều sẽ phải bị gỡ bỏ trên không gian mạng Trung Quốc.

Gấu hoạt hình Winnie the Pooh mà trẻ em toàn thế giới biết tới lại không hề tồn tại chỉ vì nó được “cư dân mạng” Trung Quốc dùng để ám chỉ ông Tập Cận Bình. 

View this post on Instagram

A post shared by 64CensoredPics (@64censoredpics) on

Môi trường truyền thông được kiểm soát chặt chẽ này đã tạo ra các tiểu xảo lách luật đầy sáng tạo của “cư dân mạng”. Mặc dù các từ khóa bị kiểm duyệt sẽ tự động bị xóa, nhưng để theo dõi các hình ảnh kỹ thuật số sẽ có khó khăn hơn. Nên với các bức ảnh, người dùng mạng Trung Quốc nghĩ ra nhiều cách để chúng tồn tại được trên mạng Internet đại lục. 

Các bài báo từ các trang web bị cấm như New York Times xuất hiện trong các ảnh chụp màn hình lộn ngược trên mạng xã hội Weibo. Một người đăng tải bức ảnh các cuộc biểu tình ở Hồng Kông trên WeChat bằng cách thêm các nét vẽ và lật nó sang một bên. Cư dân mạng dùng nhiều cách thông minh như sử dụng hình ảnh của các vật thể thông thường và các nhân vật hoạt hình làm biểu tượng cho những từ vựng bị kiểm duyệt.

Một số hình ảnh bị xóa không có gì đáng ngạc nhiên khi mô tả bạo lực, phim hoạt hình chê bai các nhà lãnh đạo chính phủ, và những cảnh quay trên không về các cuộc biểu tình. Nhưng rất nhiều trong số đó trông vô hại ngay từ cái nhìn đầu tiên.

Công cụ kiểm duyệt cũng có xu hướng sai lầm do quá thận trọng bởi các công ty tư nhân phải chịu trách nhiệm tuân thủ các hướng dẫn của nhà nước.

Đảng Cộng sản Trung Quốc đặc biệt nhạy cảm với những trò đùa mang tính chính trị. Vào năm 2013, khi một hình ảnh so sánh Tổng thống Mỹ lúc đó là Barack Obama và ông Tập Cận Bình với nhân vật hổ Tigger và gấu Winnie the Pooh đã trở nên phổ biến, cụm từ nhắc tới “chú gấu thích ăn mật ong mập mạp” đã nhanh chóng bị cấm. Và năm ngoái, bộ phim Christopher Robin về chú gấu này đã không được phát hành ở Trung Quốc.

Ông Obama và ông Tập Cận Bình được người dùng mạng ví như hai nhân vật hoạt hình. (Ảnh: Weibo/AFP)

Charlie Smith, bút danh của người đồng sáng lập GreatFire.org, một tổ chức tự do thông tin có trụ sở tại Trung Quốc, tin rằng đây là một minh chứng cho sự nhạy cảm của nhà lãnh đạo Trung Quốc. “Thành thật mà nói, nếu bạn được so sánh với bất kỳ loại nhân vật hoạt hình này, bạn có thể còn tệ hơn Winnie the Pooh, có thể là như Squidward (nhân vật bạch tuộc Squidward trong phim SpongeBob)”, Smith nói.

Nhiều năm trước, các nhà kiểm duyệt đã loại bỏ hình con ếch bơm hơi cao 22m sau khi người dùng internet ví nó như cựu chủ tịch Giang Trạch Dân, người từng được đặt biệt danh là cóc. Sau khi một bức ảnh mang tính giải trí vào năm 2013 về Tank Man, trong đó thay những chiếc xe tăng bằng vịt cao su bơm hơi.

“Vịt cao su màu vàng, trong bất kỳ bối cảnh nào, đã bị liệt vào danh sách đen mãi mãi”, Smith nói.

Bất cứ điều gì có thể khiến cư dân mạng gợi nhớ về các sự kiện gây tranh cãi đều phải chịu sự giám sát. Hình ảnh của những ngọn nến, thường được tổ chức tại đài tưởng niệm, đã bị xóa vào khoảng thời gian kỷ niệm Quảng trường Thiên An Môn. Các cách thể hiện khác, bí mật hơn, chẳng hạn như dùng mã số 896 89 để diễn tả cho ngày 4/6/1989, đều bị xóa.

Khi ông Lưu Hiểu Ba qua đời vào tháng 7 năm 2017, các nhà kiểm duyệt đã đi xa đến mức chặn hình ảnh của một chiếc ghế trống. Ông Lưu từng được vinh danh với một chiếc ghế trống tại lễ trao giải Nobel Hòa bình năm 2010 khi ông bị cấm rời khỏi đất nước, khiến ông trở thành một biểu tượng chính trị.

Đánh bại kiểm duyệt có nghĩa là làm cho hình ảnh tối nghĩa với kiểm duyệt nhưng lại có ý nghĩa rõ ràng đối với người dùng Internet. Cách phổ biến là dùng từ đồng âm, do tiếng Trung là một ngôn ngữ có rất nhiều từ đồng âm, do đó có vô số cách chơi chữ.

Thỏ gạo hay mitu trong tiếng Trung được thay thế cho cụm từ Metoo. (Ảnh: ABC)

Nhưng các nhà kiểm duyệt đã bắt kịp ngay cả những từ đồng âm khéo léo nhất.

Vào ngày 21/5, hai tuần trước ngày kỷ niệm Quảng trường Thiên An Môn, một bức ảnh về loại rượu baijiu phát âm nghe giống như số tám (ba) và chín (jiu) ám chỉ năm 1989 đã dẫn đến việc nhà làm phim Deng Chuanbin bị giam giữ.

Khi phong trào #metoo bị kiểm duyệt vì lo ngại nó sẽ lan truyền các giá trị phương Tây, cư dân mạng Trung Quốc bắt đầu đăng tải mitu, hay chú thỏ gạo trong tiếng Trung, phát âm nghe có vẻ giống như Me Too. Ngay sau đó, mitu cũng bị cấm và hình ảnh về thỏ gạo cũng biến mất.

Sự kiểm duyệt Internet của Trung Quốc rất gắt gao, nhưng Smith tin rằng ít nhất vẫn có một số nguyên nhân cho sự lạc quan. Với công nghệ ngày nay, việc làm giả hình ảnh sẽ trở nên dễ dàng hơn nếu ai đó muốn cố gắng trốn tránh kiểm duyệt.

“Có lẽ Winnie the Pooh sẽ trở lại dưới hình thức khác!”, Smith cho biết.