Các sàn vay tiền trực tuyến theo mô hình “cho vay ngang hàng” được chính quyền Trung Quốc dung túng hoạt động trong nhiều năm đã khiến người dân điêu đứng.

Trung Quốc đã bắt đầu đóng cửa nền tảng tài chính Internet cho vay ngang hàng (peer-to-peer hoặc viết tắt là P2P) kể từ năm 2018. Chỉ 5 năm trước, mô hình P2P, với sự thúc đẩy của chính quyền Trung Quốc, đã trở thành sản phẩm đầu tư hàng đầu ở nước này, hút hàng nghìn tỷ đồng từ các nhà đầu tư tư nhân. Tuy nhiên, P2P đã sụp đổ, vấp phải nhiều vụ bê bối, kéo theo hệ lụy nhiều người dân Trung Quốc bị “cướp trắng” tiền tiết kiệm cả đời, tới mức khiến một số nạn nhân tự kết liễu sinh mạng của mình, theo thông tin từ Thời báo Epoch.

P2P theo mô hình Ponzi, là hình thức vay tiền của người này để trả người khác thông qua nền tảng trực tuyến. Người vay sẽ giới thiệu một kế hoạch đầu tư nào đó và đưa ra cam kết trả lợi tức cao cho người cho vay và quảng cáo với họ về những tấm gương đã từng nhận được lợi tức cao trước đây để thu hút người cho vay. Người cho vay bị hấp dẫn bởi khoản lãi cao, lại giới thiệu những người cho vay mới hơn. Cứ như vậy người này nối tiếp người khác. Bằng cách này, kẻ đi vay càng ngày càng vay được những khoản tiền lớn hơn từ nhiều người cho vay mới hơn.

Nhưng Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) cầm quyền đã bắt đầu coi ngành công nghiệp P2P và các nạn nhân của nó là mối đe dọa đối với sự ổn định chính trị, và đang tiếp tục đàn áp cả hai đối tượng này trong năm nay, theo các tài liệu rò rỉ của chính phủ do Thời báo Epoch Times thu thập. Các tài liệu và nguồn tin cũng tiết lộ những bí mật đằng sau sự trỗi dậy đáng kể của P2P ở Trung Quốc và sự tham gia sâu của ĐCSTQ vào loại hình tài chính trực tuyến này.

Theo Thời báo Epoch Times, ngay từ đầu tháng 11/2013, lãnh đạo ĐCSTQ Tập Cận Bình đã công bố “Quyết định của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc” về một số vấn đề chính của cải cách sâu rộng toàn diện”, chính thức đề xuất “phát triển tài chính bao trùm và khuyến khích đổi mới tài chính” tại Hội nghị lần thứ ba Phiên họp toàn thể của Ủy ban Trung ương lần thứ 18 của ĐCSTQ.

Tài chính Internet được xem như một sản phẩm của “tài chính bao trùm”, đã nhanh chóng được chính quyền địa phương các tỉnh, thành phố ưa chuộng và phát triển rất nhanh. Là một phân khúc của tài chính Internet, P2P đã được ca ngợi bởi Thống đốc Ngân hàng Trung ương Trung Quốc lúc bấy giờ là Chu Tiểu Xuyên trong một bài báo được đăng trên trang tin China Finance của ngân hàng trung ương vào tháng 10/2015, ông nói: “Ủy ban Trung ương Đảng và Quốc vụ viện khuyến khích và hỗ trợ sự phát triển của tài chính Internet”.

Thời báo Epoch Times dẫn dữ liệu ngành cho biết, P2P bắt đầu nổi lên ở Trung Quốc đại lục vào năm 2007. Đến năm 2012, chỉ có khoảng 160 nền tảng trong 5 năm. Nhưng kể từ năm 2013, số lượng nền tảng P2P đã tăng lên hơn 10.000 vào năm 2018. Đã có hơn 6.000 được đưa vào thống kê chính thức và quy mô cấp vốn vượt trên hàng nghìn tỷ nhân dân tệ.

Các kế hoạch Ponzi được chính phủ hậu thuẫn

Liu Yanlin, một chuyên gia tài chính cấp cao ở Trung Quốc đại lục, trong một cuộc phỏng vấn với Thời báo Epoch Times đã tiết lộ lý do đằng sau sự ủng hộ mạnh mẽ của chế độ ĐCSTQ đối với P2P hồi đó. Năm 2013, Trung Quốc đang lúc phải đối mặt với khủng hoảng tài chính, các ngân hàng quốc doanh có số nợ xấu khổng lồ. ĐCSTQ cần phải chuyển rủi ro tài chính cho người khác, vì vậy nó bắt đầu thúc đẩy P2P. Liu giải thích chìa khóa của các trò chơi P2P của ĐCSTQ như sau:

ĐCSTQ chính thức ủng hộ tài chính trực tuyến P2P, đồng thời, các tài sản xấu đáng lẽ phải được xóa nợ xấu đã được đóng gói lại thành các sản phẩm quản lý tài sản P2P để bán cho người dân Trung Quốc. Hơn nữa, nó đã nới lỏng giám sát tài chính và thậm chí cho phép các nền tảng P2P dễ dàng truy cập vào nhóm quỹ để ĐCSTQ có thể thuận tiện chơi kế hoạch Ponzi bằng cách vay các khoản nợ mới để trả cho các khoản nợ cũ.

Ông Liu chỉ ra rằng khi rủi ro được chuyển sang những người mua sản phẩm P2P, ĐCSTQ bắt đầu thắt chặt chính sách tài chính Internet, chuẩn bị làm thủng bong bóng P2P và để nó nổ tung. Các nền tảng P2P và chính phủ hậu thuẫn họ chỉ lấy đi tiền, trong khi những người đầu tư vào P2P phải chịu lỗ. Ezubao là ví dụ điển hình của các kế hoạch P2P như vậy. Những nỗ lực đòi công lý và bồi thường của các nạn nhân được ĐCSTQ xác định là những mối đe dọa có tổ chức và “cần tiếp tục được quan tâm nhiều”, theo tài liệu bị rò rỉ trong báo cáo của Cục Công an Fuyang vào năm 2020.

Theo SCMP, Ezubao từng là nền tảng cho vay P2P lớn nhất Trung Quốc, đã đạt thành công khi vào năm 2016 thu về 59,8 tỷ nhân dân tệ (8,5 tỷ đô la) từ hơn 900.000 nhà đầu tư. Sự sụp đổ của Ezubao và một số công ty cho vay khác theo mô hình này đã gây bất bình trên khắp Trung Quốc, và nổ ra các cuộc biểu tình bên ngoài trụ sở của cơ quan quản lý ngân hàng và bảo hiểm ở Bắc Kinh. Truyền thông địa phương đưa tin về các trường hợp người dân tự tử sau khi mất đi khoản tiền tiết kiệm cả đời họ, gây ra làn sóng phản đối dữ dội khiến các quan chức lo ngại đây là một cuộc khủng hoảng.

Nhiều nền tảng P2P khác của Trung Quốc cũng bị sụp đổ, gây thiệt hại nặng nề cho các nhà đầu tư. ĐCSTQ đề xuất “Kế hoạch thực hiện cho việc điều chỉnh đặc biệt các rủi ro cho vay trên mạng P2P” vào tháng 4/2016, yêu cầu tất cả các khu vực bắt đầu khắc phục các nền tảng P2P. Tuy nhiên, trên thực tế, ĐCSTQ đã tiếp tục dung túng cho việc mở rộng P2P và cho phép bong bóng vỡ, theo Thời báo Epoch Times. Sự tham gia trực tiếp của ĐCSTQ vào P2P cũng có thể được thấy trong các bản tin từ truyền thông của chính Trung Quốc đại lục.

Thời báo Trung Quốc tháng 6/2016 đưa tin, chính quyền quận Wannian, tỉnh Giang Tây đã thành lập nền tảng cho vay trực tuyến P2P cấp quận đầu tiên của tỉnh vào tháng 4/2016, và do chính quyền địa phương chỉ đạo.

Chết người, khánh kiệt vì P2P

Khoảng 4 giờ sáng ngày 7/9, các công nhân xây dựng ở Kim Hoa, một thành phố ở tỉnh Chiết Giang, miền đông Trung Quốc, đã tìm thấy thi thể một phụ nữ treo cổ trên cây trong công viên. Cô là Wang Qian, một bà mẹ đơn thân 31 tuổi đã mất khoản tiền tiết kiệm của mình trong một vụ sụp đổ P2P. Wang kiếm sống bằng việc bán hàng trên Taobao. Cô đầu tư tiền bạc của mình vào nền tảng P2P của PPMiao, nền tảng này đã bị sập hôm 6/8. Cô mất khoảng 260.000 nhân dân tệ (38.000 đô la).

“Đất nước này khiến tôi thất vọng. Tôi bị lừa tiền và văn phòng cảnh sát đã được báo về vụ việc trong gần một tháng, nhưng vẫn không có tiến triển nào”, Wang viết trong thư tuyệt mệnh. Cô ra đi để lại một cậu con trai 9 tuổi, và cô nhắn lại cho con lời trăng trối: “Mẹ đi đây. Con hãy chăm chỉ học tập, khi lớn con hãy đi du học và nhập cư sang nước khác”. Voice of America đưa tin, sau vụ tự vẫn của Wang Qian, cảnh sát đã giữ thi thể của cô và hỏa táng ngày 8/9, trái với mong muốn của người thân. Các quan chức địa phương đe dọa gia đình Wang và yêu cầu họ giữ im lặng về cái chết và hoàn cảnh tuyệt vọng của cô.

VOA dẫn lời một người bạn của Wang, là Yu, cho biết rằng ông và các nạn nhân khác của một vụ sụp đổ P2P đã đến thăm cha mẹ Wang vào ngày 7/9 sau khi cô qua đời. Nhưng vừa lúc họ tới, Yu và những người khác nhận được điện thoại từ cảnh sát yêu cầu họ phải tức khắc rời đi.

Các công ty vận hành mô hình P2P thu tiền từ các cá nhân với lãi suất cao hơn so với ngân hàng, sau đó cho vay vốn đối với các doanh nghiệp nhỏ hoặc cá nhân không thể vay vốn. Nền tảng P2P đầu tiên của Trung Quốc bắt đầu hoạt động vào năm 2011 và vào đỉnh điểm là năm 2015, có khoảng 3.500 nền tảng như vậy ở Trung Quốc. Nhưng khi nền kinh tế xấu đi, ngày càng nhiều công ty cho vay kiểu này sụp đổ, theo dữ liệu chính thức, có 1.842 công ty P2P vẫn hoạt động vào cuối tháng 7, và chỉ còn 1.595 vào cuối tháng 8 năm nay, theo Thời báo Epoch Times.

Sau khi các sàn P2P ở Trung Quốc sụp đổ, mô hình này đã tràn sang Việt Nam và gây ra nhiều lo ngại, bởi các rủi ro như là sẽ mất tiền nếu người vay vỡ nợ, tương lai có thể có nhiều biến động… Chưa kể, nếu người vay tham gia vào các ứng dụng lừa đảo giả mạo là các công ty tạo ra sàn cho vay, thì khi số tiền trên hệ thống lớn, những kẻ tạo lập sàn sẽ ôm tiền bỏ trốn, còn những người đi vay thì phải trả nợ ở lãi suất rất cao.