Trong nửa thập kỷ qua, quân đội Thổ Nhĩ Kỳ thường xuyên can thiệp vào nền chính trị nước này, với 5 lần tổ chức các cuộc đảo chính lật đổ chính phủ với 4 lần thành công.

Đất nước Thổ Nhĩ Kỳ vừa có một trận rung chuyển bởi một cuộc đảo chính của quân đội nhằm lật đổ chính phủ của Tổng thống Recep Tayyip Erdogan tối hôm 15/7. Đây là lần thứ 5 quân đội nước này có hành động can thiệp vào nền chính trị từ năm 1960 tới nay, theo Time.

1. Cuộc đảo chính năm 1960

dao chinh 1960

Đây là lần đầu tiên quân đội Thổ Nhĩ Kỳ tổ chức đảo chính. Khi đó, đảng cầm quyền của Thủ tướng Adnan Menderes ngày có xu hướng rời xa các nguyên tắc khắt khe được đặt ra bởi Mustafa Kemal Ataturk, một cựu sĩ quan quân đội đã sáng lập Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ. Chính phủ bị chỉ trích khi cho phép dân chúng hoạt động tôn giáo, mở hàng trăm nhà thờ và cho phép cầu nguyện bằng tiếng Arab.

Khi tình hình căng thẳng trong nước lên cao, quân đội Thổ Nhĩ Kỳ dưới sự lãnh đạo của tướng Cemal Gursel tổ chức đảo chính lật đổ chính quyền với tuyên bố “đưa đất nước trở lại với nền dân chủ công bằng, trong sạch và vững chắc”.

2. Cuộc đảo chính năm 1971

1971

Chỉ sau lần đảo chính thứ nhất 11 năm, quân đội Thổ Nhĩ Kỳ tiếp tục lật đổ chính quyền, do nước này rơi vào tình trạng bạo lực và bất ổn trong nước, theo Reuters.

Đây là “vụ đảo chính qua biên bản” khi tướng quân đội Memduh Tagmac ra tối hậu thư cho Thủ tướng Suleyman Demirel, ép ông từ chức. Khác với vụ đảo chính năm 1960, lần này quân đội không nắm quyền lực nhưng tiến hành giám sát một loạt chính phủ chuyển tiếp cho đến năm 1973.

3. Cuộc đảo chính năm 1980

Turkey Coup 1980
Cuộc đảo chính năm 1980

Sau vụ đảo chính lần thứ hai diễn ra năm 1971, nền chính trị nước này không mấy khả quan nên quân đội quyết định can thiệp để giải quyết tình hình theo cách của mình.

Ngày 12/9/1980, quân đội tuyên bố tiến hành đảo chính trên truyền hình, cùng với thông báo thiết quân luật trên toàn quốc, bãi bỏ hiến pháp và xây dựng một hiến pháp mới, quy định tổ chức trưng cầu dân ý vào năm 1982.

4. Cuộc đảo chính mềm năm 1997

1997

Lần này, quân đội không tiến hành một cuộc đảo chính bằng quân sự, nhưng lo ngại về sự hiện diện ngày càng tăng của các đảng phái Hồi giáo trong nước, quân đội Thổ Nhĩ Kỳ dưới sự chỉ huy của tướng Ismail Hakki Karadayi đưa ra một kiến nghị với chính quyền như: Đóng cửa các trường học tôn giáo, cấm sinh viên đại học đeo mạng che mặt.

Chính quyền lúc đó không có lựa chọn nào khác ngoài tiếp thu những khuyến nghị này, sau đó Thủ tướng Necmettin Erbakan bị các tướng lĩnh ép phải từ chức, một chính phủ lâm thời được lập ra, và quân đội cuối cùng tước quyền lực của đảng Phúc lợi cầm quyền vào năm 1998.

Cũng trong năm đó, ông Erdogan, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ hiện nay đang là thị trưởng Istanbul, bị bắt và bị cấm tham gia chính trị trong 5 năm vì đã công khai đọc một bài thơ Hồi giáo.

“Cuộc đảo chính mềm” này thành công một phần nhờ quân đội đã bắt tay với giới doanh nhân, các cơ quan tư pháp, truyền thông và các lãnh đạo chính trị, theo Reuters.

5. Cuộc đảo chính năm 2016

Một số binh sĩ đảo chính đầu hàng. Ảnh: Arab News
Một số binh sĩ đảo chính đầu hàng. Ảnh: Arab News

Ngày 16/7, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan tuyên bố cuộc đảo chính quân sự nhằm lật đổ chính phủ của ông vào đêm qua đã bị đánh bại, 2.839 thành viên quân đội đã bị bắt giữ, trong đó có cả binh sĩ thường và sĩ quan cấp cao.

dao chinh

Cuộc đảo chính có nguyên nhân từ năm 2014, khi ông Erdogan đã bắt đầu chiến dịch thanh lọc những người ủng hộ phong trào Gulen trong bộ máy chính phủ và truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ.

Phong trào Gulen là một phong trào Hồi giáo xuyên quốc gia hình thành và lan tỏa ở Thổ Nhĩ Kỳ vào thập niên 1980, dưới sự dẫn dắt của giáo sĩ Hồi giáo Fethullah Gulen, người hiện sống lưu vong tại Mỹ.

Lực lượng đảo chính thiết lập những chốt chặn ở những vị trí chiến lược trong các thành phố và áp dụng thiết quân luật.
Lực lượng đảo chính thiết lập những chốt chặn ở những vị trí chiến lược trong các thành phố và áp dụng thiết quân luật.

Những người thuộc phong trào này bắt đầu xâm nhập vào lực lượng hiến binh, nơi việc kiểm tra lý lịch tương đối lỏng lẻo, và sau đó dần dần “chui sâu, leo cao” vào hàng ngũ chỉ huy trong quân đội.

Phong trào này thu hút sự tham gia của nhiều quan chức cấp cao trong chính quyền, kể cả các cảnh sát trưởng và công tố viên phụ trách những cuộc điều tra chống tham nhũng. Tổng thống Erdogan dần dần nhận ra rằng phong trào Gulen đã trở nên quá mạnh, trở thành một “nhà nước trong nhà nước” theo cách gọi của ông.

Cap nhat nong: Quan doi Tho Nhi Ky dao chinh

Là nhà lãnh đạo lên nắm quyền từ năm 2003, ông Erdogan được mô tả là con người “quyết liệt”, nắm trong tay rất nhiều quyền lực, và đã nhiều lần dẹp tan sức ép đến từ phe quân đội.

Năm 2013, ông Erdogan đã giành thắng lợi ngoạn mục trước các tướng lĩnh quân đội, khi tống giam 17 người, trong đó có các quan chức quân đội cấp cao, với cáo buộc âm mưu lật đổ đảng Công lý và Phát triển (AKP) cầm quyền trong vụ việc được gọi là “Ergenekon”.

Các nhà phê bình cáo buộc ông Erdogan lợi dụng quyền lực trong hệ thống tư pháp để bịt miệng các đối thủ chính trị, và cho rằng nhiều sĩ quan quân đội, chính trị gia bị vu khống. Thế nhưng những người ủng hộ ông lại hoan nghênh chính sách này, vì đã “sờ gáy” cả những quan chức trước đây được coi là “bất khả xâm phạm”, những người tự coi mình là rường cột quốc gia.

Một số binh sĩ đảo chính đầu hàng. Ảnh: Arab News
Một số binh sĩ đảo chính đầu hàng. Ảnh: Arab News

Các chuyên gia phân tích cho rằng cuộc đảo chính vừa diễn ra chỉ là hành động bột phát của một nhóm nhỏ sĩ quan, binh sĩ trong quân đội Thổ Nhĩ Kỳ, không nhận được sự ủng hộ của các chính trị gia thế tục, các tướng lĩnh quân đội khác và cả dân chúng.

Theo Vox, khi cuộc đảo chính xảy ra, Erdogan vẫn có thể “tung hoành”, có thể kết nối với báo chí, kêu gọi được hàng ngàn người ủng hộ xuống đường. Lệnh giới nghiêm, thiết quân luật không được thực hiện. Cảnh sát, lực lượng trung thành với Erdogan, sẵn sàng đối đầu với quân đội.

Người dân Ankara chặn chiếc xe tăng của lực lượng đảo chính
Người dân Ankara chặn chiếc xe tăng của lực lượng đảo chính

Điều đó lý giải việc người dân đổ ra đường chặn xe tăng, mạt sát chỉ huy đảo chính, và thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ đối với ông Erdogan. Một đoạn video được đăng trên Twitter cho thấy dân thường đã tràn vào văn phòng CNN ở Thổ Nhĩ Kỳ, bắt giữ và đánh đập các binh sĩ tham gia đảo chính.

Chính sách đối ngoại và đối nội của ông Erdogan vấp phải sự phản đối của nhiều chính trị gia theo đường lối thế tục và ôn hòa, nhưng điều đó không có nghĩa là họ sẽ ủng hộ một cuộc đảo chính chống lại tổng thống được dân bầu. Nhiều người dân Thổ Nhĩ Kỳ vẫn chưa quên thời kỳ bất ổn về chính trị và kinh tế sau những cuộc đảo chính quân sự trước đây, và họ không hề muốn điều đó lặp lại.

“Cuộc đảo chính này chỉ là sản phẩm của sự chia rẽ Hồi giáo bên trong quân đội, và việc lợi dụng chia rẽ đó không phải là yếu tố đảm bảo sự thành công của một cuộc đảo chính”, Stratfor nhấn mạnh.

Ánh Sao tổng hợp

Xem thêm: